Σήμα κινδύνου για τη ναυτιλία: Μέτωπο 16 χωρών για τις αλλαγές στην ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα – Οι κόκκινες γραμμές της Κύπρου

Σήμα κινδύνου για τις ανεπιθύμητες παρενέργειες που εγκυμονεί η αναθεώρηση του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπής (ΣΕΔΕ) στον τομέα της ναυτιλίας εκπέμπει η Κύπρος, συντασσόμενη με το μέτωπο 16 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Κατά τη διάρκεια τηλεδιάσκεψης των υπουργών Περιβάλλοντος της ομάδας ομόφρονων κρατών-μελών την περασμένη Δευτέρα, ο υπουργός Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος, Χρίστος Σενέκης, διαμήνυσε ότι για ένα απομονωμένο νησιωτικό κράτος, η ναυτιλία αποτελεί τη ζωτική συνδετήρια αλυσίδα με την υπόλοιπη Ευρώπη και βασικό πυλώνα της οικονομίας του. Από την ένταξη της ναυτιλίας στο ΣΕΔΕ, οι ναυτιλιακές εταιρείες υποχρεούνται να συμμορφώνονται προς την παράδοση δικαιώματα εκπομπών αεριών θερμοκηπίου ανάλογα με το επίπεδο των ετήσιων εκπομπών τους κάτι που αντιστοιχεί σε σημαντικό πρόσθετο λειτουργικό κόστος.

Στο πλαίσιο αυτό, η Λευκωσία θέτει στην πρώτη γραμμή των διεκδικήσεών της τη διατήρηση του ναυτιλιακού top-up χωρίς ημερομηνία λήξης, την παράταση των εξαιρέσεων για τις νησιωτικές συνδέσεις έως το 2040, αλλά και τη θωράκιση των ευρωπαϊκών λιμανιών απέναντι στον κίνδυνο διαρροής δραστηριοτήτων σε γειτονικές τρίτες χώρες.

Mε φόντο την αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ΣΕΔΕ/ETS) θα γίνει πολιτική συζήτηση του θέματος στις 12 Οκτωβρίου στο Συμβούλιο Υπουργών Περιβάλλοντος του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η πρωτοβουλία συντονισμού 16 κρατών-μελών μεταξύ των οποίων η Κύπρος, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Πολωνία, η Αυστρία και η Ρουμανία, που επιδιώκουν πιο ρεαλιστικούς περιβαλλοντικούς στόχους, προστασία της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και ουσιαστικές ελαφρύνσεις για τους τομείς της ναυτιλίας και των αερομεταφορών. Μέσω του κοινού μετώπου ουσιαστικά επιχειρούν να βάλουν στο τραπέζι αλλαγές που αφορούν από την ταχύτητα μείωσης των διαθέσιμων δικαιωμάτων εκπομπών και τη δωρεάν κατανομή τους έως τη ναυτιλία, τις αερομεταφορές καθώς και καθυστέρηση του νέου ETS2 για κτίρια και οδικές μεταφορές.

Η στρατηγική του μετώπου των ομόφρονων κρατών κλιμακώθηκε κατά τη διάρκεια τηλεδιάσκεψης των υπουργών Περιβάλλοντος στις 5 Οκτωβρίου, κατόπιν πρωτοβουλίας του Πολωνού υπουργού Κλίματος, Krzysztof Bolesta. Στην παρέμβασή του, ο υπουργός Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος, Χρίστος Σενέκης, κατέγραψε τις θέσεις της Κύπρου, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις ιδιομορφίες της νησιωτικότητας και στις ανάγκες της ναυτιλιακής βιομηχανίας.

Τα κύρια αιτήματα της συμμαχίας

Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αναθεώρηση του ΣΕΔΕ καθορίζει τους κανόνες της αγοράς άνθρακα έως το 2040. Σήμερα, οι επιχειρήσεις κατέχουν ένα δικαίωμα εκπομπής για κάθε τόνο CO₂ που εκπέμπουν, και ο συνολικός αριθμός δικαιωμάτων μειώνεται κάθε χρόνο, οπότε τα δικαιώματα γίνονται ακριβότερα.

Ωστόσο, η ομάδα των κρατών-μελών ζητά συγκεκριμένες τροποποιήσεις σε τρεις βασικούς πυλώνες, τους οποίους στηρίζει η Κύπρος.

Φιλοδοξία

Η πρόταση της Προεδρίας προβλέπει μείωση του ανώτατου ορίου κατά 3,7% τον χρόνο το 2031–2035 και 1,7% από το 2036 (2,7% χωρίς επαρκείς διεθνείς πιστώσεις) μέρος της προσπάθειας μέσω διεθνών πιστώσεων και απορροφήσεων άνθρακα.

Η ομάδα των 16 ζητά πιο αργή και προβλέψιμη μείωση του ανώτατου ορίου εκπομπών, ώστε να αποφευχθεί η απότομη αύξηση του κόστους άνθρακα που απειλεί την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Δωρεάν κατανομή    

Η πρόταση προβλέπει δωρεάν δικαιώματα για εκτεθειμένες βιομηχανίες μέχρι το 2038 (αντί 2034), καθώς εισάγεται ο CBAM (χρέωση άνθρακα στις εισαγωγές) από το 2031 μόνο με ισόποσες επενδύσεις στη μείωση εκπομπών.

Η ομάδα ζητά παράταση της δωρεάν παραχώρησης δικαιωμάτων σε εκτεθειμένους τομείς της βιομηχανίας μέχρι να αποδειχθεί στην πράξη η αποτελεσματικότητα του Μηχανισμού Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM), χωρίς την επιβολή αυστηρών επενδυτικών όρων που δυσκολεύουν τις μικρές αγορές.

Χρηματοδότηση       

Η πρόταση προβλέπει όπως τα έσοδα των δημοπρασιών μένουν στα κράτη μέλη, αλλά τουλάχιστον το ήμισυ για απανθρακοποίηση των τομέων του ΣΕΔΕ, περισσότερα δικαιώματα σε ταμεία της ΕΕ.

Αίτημα της ομάδας είναι τα έσοδα από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων να παραμένουν στα εθνικά ταμεία για τη χρηματοδότηση της απανθρακοποίησης και να μην μετατρέπονται σε ιδίους πόρους της ΕΕ.

Οι εξειδικευμένες θέσεις και τα αιτήματα της Κύπρου

Η αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ αποτελεί κρίσιμο σημείο για την προσαρμογή του πλαισίου στις ιδιαιτερότητες των θαλάσσιων μεταφορών. Στόχος είναι η διατήρηση της περιβαλλοντικής αποτελεσματικότητας του συστήματος, παράλληλα με την προστασία της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής ναυτιλίας και των λιμένων της ΕΕ.

Στην παρέμβασή του κατά την τηλεδιάσκεψη, ο Χρίστος Σενέκης υπογράμμισε ότι για ένα απομονωμένο νησιωτικό κράτος όπως η Κύπρος, η ναυτιλία και οι αερομεταφορές αποτελούν τη ζωτική συνδετήρια αλυσίδα με την υπόλοιπη Ευρώπη και βασικό πυλώνα της οικονομίας, ζητώντας ουσιαστικά τη στήριξη της ομάδας. Ειδικότερα, η κυπριακή πλευρά έθεσε ως προτεραιότητες:

>> Διατήρηση του ναυτιλιακού top-up χωρίς ημερομηνία λήξης: Η Κύπρος, μαζί με την Ελλάδα και τη Μάλτα, δικαιούται πρόσθετη ενίσχυση 3,5% δικαιωμάτων ναυτιλίας λόγω του δυσανάλογα μεγάλου μεγέθους των ναυτιλιακών τους στόλων. Ο κ. Σενέκης τόνισε ότι ενώ η πρόταση της Επιτροπής θέτει ως όριο λήξης το 2038, το μέτρο αυτό πρέπει να παραταθεί επ’ αόριστον όσο συνεχίζεται η εφαρμογή του ΣΕΔΕ, ώστε να καταστούν εφικτές οι επενδύσεις σε πράσινες τεχνολογίες.

>> Παράταση εξαιρέσεων για τη νησιωτικότητα έως το 2040: Πλήρης στήριξη στα αιτήματα μαζί με Ιταλία, Ελλάδα, Μάλτα και Κροατία για παράταση των εξαιρέσεων που αφορούν τις νησιωτικές συνδέσεις, τα δρομολόγια δημόσιας υπηρεσίας και τα πλοία κλάσης πάγου (ice-class) έως το 2040 αντί το 2035.

>> Αποφυγή διαρροής σε γειτονικά λιμάνια (Transhipment): Θέσπιση αποτελεσματικών κανόνων ώστε τα πλοία να μην αποφεύγουν τις χρεώσεις του ΣΕΔΕ προτιμώντας γειτονικά λιμάνια εκτός ΕΕ. Την ίδια θέση έχουν Ιταλία και Μάλτα.

>> Μη επέκταση σε μικρότερα πλοία: Άρνηση στην επέκταση του συστήματος σε σκάφη 400–5.000 κόρων και αποφυγή διπλής επιβάρυνσης με τα μέτρα του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO), μαζί με Ιταλία, Ελλάδα και Μάλτα.

>> Στήριξη τοπικών βιομηχανιών: Ευρωπαϊκή κάλυψη για τους εξαγωγικούς τομείς όπως η τσιμεντοβιομηχανία και συνέχιση των δωρεάν δικαιωμάτων για τομείς εκτός CBAM όπως η κεραμοποιία. Ο Υπουργός σημείωσε ότι σε μικρές και απομονωμένες αγορές, οι επιχειρήσεις συχνά δεν διαθέτουν τις αναγκαίες υποδομές ή επενδυτικές ευκαιρίες για να συμμορφωθούν άμεσα με αυστηρούς όρους.

Η συμμαχία των 16 χωρών (Κύπρος, Ελλάδα, Ιταλία, Πολωνία, Βουλγαρία, Τσεχία, Εσθονία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Σλοβακία, Αυστρία, Βέλγιο, Κροατία, Λετονία, Μάλτα, Σλοβενία) προσανατολίζεται στην κατάθεση κοινής δήλωσης ή επιστολής κατά τη διάρκεια του Συμβουλίου Περιβάλλοντος στις 12 Οκτωβρίου στο Λουξεμβούργο. Στόχος της Προεδρίας είναι η διαμόρφωση του πρώτου συμβιβαστικού κειμένου αμέσως μετά το Συμβούλιο, με προοπτική την επίτευξη Γενικής Προσέγγισης τον Δεκέμβριο και την ολοκλήρωση της νομοθετικής διαδικασίας στις αρχές του 2027.

Ενώ τα 16 κράτη-μέλη διεκδικούν πιο αργή μείωση των δικαιωμάτων, δωρεάν δικαιώματα πέραν του 2034, τις εξαιρέσεις των νησιών, στήριξη για τα κράτη-μέλη χαμηλότερου εισοδήματος και διατήρηση των εσόδων στα κράτη-μέλη. Στον αντίποδα, οι Ολλανδία, Δανία και Σουηδία επιθυμούν λιγότερα δικαιώματα στην αγορά, ώστε η τιμή άνθρακα να παραμείνει υψηλή.