1940: Ο Μεταξάς είπε «Όχι» και ο ΑΠΟΕΛ σήμανε συναγερμό

Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα απαίτησε, διά τελεσιγράφου, από τον Έλληνα πρωθυπουργό, Ιωάννη Μεταξά, την ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού από την ελληνοαλβανική μεθόριο και την κατάληψη στρατηγικών σημείων επί του ελληνικού εδάφους. Ενδεχόμενη αντίσταση θα καμπτόταν διά των όπλων. Η απάντηση του Μεταξά: «Alors, c’ est la guerre», η οποία, αποτυπώθηκε στη συλλογική μνήμη ως το «ΟΧΙ» των Ελλήνων.

Απορρίπτοντας το τελεσίγραφο, η Ελλάδα εισήλθε, στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων, κατά των Δυνάμεων του Άξονα. «Δευτέρα 28. Στις τρεις και μισή μια φωνή μέσα από το τηλέφωνο με ξύπνησε: Έχουμε πόλεμο. Ο κόσμος είχε αλλάξει», σημείωσε ο Γιώργος Σεφέρης.

Ελλάδα, Βρετανία και Κύπρος σύμμαχοι

Και στην Κύπρο ο κόσμος άλλαξε, με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου να προκαλεί παλλαϊκό συναγερμό, ανάλογο των εθνικών πόθων και προκλήσεων. Σύμφωνα με τις καταγραφές, η αυγή της 28ης Οκτωβρίου διέλυσε την ομίχλη και φώτισε το νησί, καθιστώντας Ελλάδα, Κύπρο και Μεγάλη Βρετανία συμμάχους σε ιερή αποστολή.

Παρά τις διώξεις, τις οποίες υφίστατο από το 1932, ο Τοποτηρητής του Αρχιεπισκοπικού Θρόνου, μητροπολίτης Πάφου Λεόντιος, πρωτοστάτησε στη συμπόρευση των Κυπρίων με τους Βρετανούς στον αγώνα κατά του Άξονα. «Επέρασεν το 9ετές σκότος. Τώρα δυνάμεθα να ατενίζομεν την κυανόλευκον και να σας ομιλώ ελευθέρως. Χρειάζονται θυσίαι», τόνισε στις 29 Οκτωβρίου σε συλλαλητήριο, στη Λεμεσό.

Την 1η Νοεμβρίου, μετά από επίσκεψη στο Κυβερνείο και συνάντηση, στην Αρχιεπισκοπή, με εκπροσώπους του Κυβερνήτη, ο Λεόντιος εξέδωσε την εγκύκλιο «περί δεήσεων υπέρ του Συμμαχικού Αγώνος». Την Κυριακή 3 Νοεμβρίου, ο ίδιος τέλεσε την ακολουθία «υπέρ του Συμμαχικού Αγώνος» στη Λευκωσία, στην εκκλησία Παναγίας Φανερωμένης.

Ναός, αυλή και πέριξ κατακλύσθηκαν από 10.000-15.000 κόσμου. Νέοι, γέροι, γυναίκες, παιδιά, πλούσιοι και φτωχοί, ενώθηκαν σε μία κατανυκτική και ενθουσιώδη ατμόσφαιρα, υπό το κυμάτισμα της ελληνικής σημαίας και της βρετανικής. Παρόντες ήταν, επίσης, ο διοικητής Λευκωσίας, Leslie Greening και ο πρόξενος της Ελλάδας, Ελευθέριος Μαυροκέφαλος.

Κατά τη δέηση το πλήθος γονάτισε· ακόμα και ο Greening μετείχε γονυκλινής στη δέηση υπέρ της νίκης των συμμαχικών όπλων και της ελευθερίας της Κύπρου. Ακολούθως, ο Τοποτηρητής του Αρχιεπισκοπικού Θρόνου ανέγνωσε εγκύκλιο αναφορικά με τη διενέργεια εράνου «υπέρ του Ελληνικού πολέμου». Όπως εξηγήθηκε, οι εισφορές αποτελούσαν κοινό επιτακτικό καθήκον. «Μητρός τε και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερόν έστιν η πατρίς και σεμνότερον και αγιώτερον», τόνισε.

Η τελετή επισφραγίστηκε με ζητωκραυγές και χειροκροτήματα υπέρ του ελληνικού έθνους και της Μ. Βρετανίας. Εν συνεχεία, η «ανθρωποθάλασσα» κατευθύνθηκε, με σημαίες και εμβατήρια, προς το Γυμναστήριο (ΓΣΠ). Εκεί διοργανώθηκε συλλαλητήριο υπέρ του Συμμαχικού Αγώνα, με ομιλητές τους Λεόντιο και δήμαρχο Θεμιστοκλή Δέρβη. Παρόντες ήταν και αρκετοί Τούρκοι Κύπριοι. Ανάλογες σκηνές διαδραματίστηκαν και στις άλλες πόλεις.

Εκδηλώσεις που αντανακλούσαν το παλλαϊκό αίσθημα διοργάνωσε ο ΑΠΟΕΛ

Στις 5 Νοεμβρίου 1940 ο Τοποτηρητής Λεόντιος έλαβε μία πρόσκληση, με αποστολέα τον Αθλητικό Ποδοσφαιρικό Όμιλο Ελλήνων Λευκωσίας, τον ΑΠΟΕΛ, που τρεις μέρες αργότερα θα συμπλήρωνε 24 χρόνια ζωής.

Σύμφωνα με τα γραφόμενα, «εις την παρούσαν κρίσιμον περίστασιν, κατά την οποίαν οι ελεύθεροι αδελφοί μας αγωνίζονται υπέρ βωμών και εστιών, διά να διατηρήσουν ελεύθερα τα άγια χώματα της δοξασμένης Ελληνικής Πατρίδος», ο ΑΠΟΕΛ ανέλαβε τη διοργάνωση, στις 9 και 10 Νοεμβρίου, εσπερινής θεατρικής παράστασης στο Μαγικό Παλάτι και ολοήμερης κυπριακής εορτής, στο Στάδιο Λευκωσίας υπέρ του εθνικού αγώνος. Η θεατρική παράσταση συνίστατο σε αναπαράσταση του κυπριακού γάμου από μαθήτριες της Ιδιωτικής Σχολής Λεμεσού (Αθηναϊδείου), με παραδοσιακά τραγούδια, χορούς και ποιήματα.

Ο σχεδιασμός προηγήθηκε του «ΟΧΙ», αποτελώντας την απάντηση του ΑΠΟΕΛ στον τορπιλισμό της «Έλλης», στο ευρύτερο κλίμα συμπάθειας, οργής, θλίψης και ελπίδας. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, κατόπιν παγκύπριας σύσκεψης ανακοινώθηκε δημόσια πως η πρωτοβουλία του ΑΠΟΕΛ, για διοργάνωση «μεγάλης κυπριακής εορτής και εκθέσεως Λαϊκής Τέχνης και βιβλίου υπέρ μιας νέας και ισχυροτέρας ΕΛΛΗΣ έλαβε σάρκα και οστά».

Η επιτροπή που καταρτίστηκε για την ετοιμασία περιέλαβε, πέρα από στελέχη του σωματείου, προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους, από όλες τις πόλεις: Τεύκρος Ανθίας, Ανδρέας Γαβριηλίδης, Αδαμάντιος Διαμαντής, Λεύκιος Ζήνων, Αντιγόνη Ιωαννίδου, Μαρία Ιωάννου, Νίκος Κρανιδιώτης, Κίκα Λαγκ, Αθηναΐς Λανίτου, Κλέαρχος Λυσιώτης, Βίας Μαρκίδης, Σωτήριος Μαρκίδης, Πολ Παπαδόπουλος, Κώστας Προυσής, Λοΐζος Φιλίππου, Σάββας Χρίστης, Ελένη Χρίστου κ.ά.

Ακολούθησε προκήρυξη, η οποία αντανακλά τόσο το παλλαϊκό αίσθημα όσο και τους προσανατολισμούς του ΑΠΟΕΛ τη δεδομένη στιγμή: «Η μεγάλη ελληνική συμφορά του τορπιλλισμού της ΕΛΛΗΣ εδόνησε βαθύτατα κάθε ελληνική ψυχή. Η Κύπρος δεν υστέρησε και στην περίπτωση αυτή, που ώφειλε να δείξει την αμέριστη συμπάθειά της προς τη χώρα του φωτός και να εκδηλώσει έμπρακτα τη θλίψη της για την άνανδρη επίθεση ενάντια σ’ ένα ένδοξο ελληνικό πολεμικό πλοίο.

Το ΑΠΟΕΛ, θέλοντας, πρώτον, να ενισχύσει τους εράνους και, δεύτερον, να δημιουργήσει μια πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση απεφάσισε να διοργανώσει μια μεγάλη Κυπριακή Γιορτή και Καλλιτεχνική Έκθεση». Προς ευόδωση ζητήθηκαν για έκθεση ή πώληση βιβλία, χειρόγραφα, πίνακες και έργα λαϊκής τέχνης (υφαντά, κεντήματα, αγγεία, ξυλόγλυπτα, κ.ά.).

Ανταποκρινόμενος στην πρόσκληση της 5ης Νοεμβρίου, ο Τοποτηρητής Λεόντιος έδωσε το παρών στην εορτή, όπως και ο πρόξενος της Ελλάδας Ελ. Μαυροκέφαλος. Το Μαγικό Παλάτι γέμισε ασφυκτικά με θεατές από όλες της πόλεις. Σκηνοθεσία, μουσική, χορούς και σκηνικά ανέλαβαν οι Γεώργιος Φασουλιώτης, Σόλων Μιχαηλίδης, Θεόδωρος Παρέας και Βίκτωρας Ιωαννίδης, αντίστοιχα. Το ΓΣΠ πλημμύρισε από χιλιάδες κόσμου με τα εθνικά μηνύματα να συναντούν τα πολιτιστικά.

Όπως γράφτηκε στον Τύπο, μαθητές και μαθήτριες δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τραγούδησαν και χόρεψαν ελληνικούς χορούς. Μαθήτριες του Αθηναϊδείου και γυναίκες του Λυκείου Ελληνίδων Αμμοχώστου χόρεψαν κυπριακούς χορούς. Χωρικοί χόρεψαν τον χορό του δρεπανιού και τραγούδησαν κυπριακά λαϊκά τραγούδια. Ακόμα, ποιητάρηδες απήγγειλαν επίκαιρα ποιήματά τους.

«Γενικώς η εορτή άφησε τας καλλίστας εντυπώσεις, το δε τέλος αυτής επεσφράγισαν οι εθνικοί ύμνοι Αγγλίας και Ελλάδος». Επρόκειτο για μήνυμα «αφύπνισης της αιώνιας ελληνικής ψυχής, που έμεινε ακλόνητη μέσα στα στήθη, γιατί την εθέρμαινε η εθνική πίστη και ο πόθος για ελευθερία». Λόγω πλήθους προσφορών και αυξημένου ενδιαφέροντος, η έκθεση παρατάθηκε για μία εβδομάδα.

Στο Μαγικό Παλάτι, της παράστασης προηγήθηκαν ομιλίες από τον γενικό γραμματέα του ΑΠΟΕΛ, Νίκο Στυλιανιάκη και τον εκδότη της «Ελευθερίας», Δημοσθένη Σταυρινίδη. «Η ΕΛΛΗ ετορπιλλίσθη ανάνδρως, αλλ’ έλαβεν ήδη προχθές εκδίκησιν και θα λάβη ασφαλώς και άλλας πολλάς εν τη συνεχεία του ιερού αγώνος. Ζη και θα βασιλεύει η ΕΛΛΗ», κατέληξε ο Σταυρινίδης. Ο Στυλιανάκης τόνισε: «Μέρες τώρα οι κυπριακές καρδιές κτυπούν δυνατώτερα γνώριμους ιερούς παλμούς και τα μάτια δακρύζουν δάκρυα συγκινήσεως.

Η μικρά μα αιωνία Ελλάς αγωνίζεται τον υπέρ όλων αγώνα. Η αποψινή και αυριανή λαϊκή γιορτή σκοπόν έχει αφ’ ενός να ενισχύση τον ιερόν αυτόν αγώνα, αφ’ ετέρου να δώση την ευκαιρία στον Κυπριακό λαό να χαρή την ωμορφιά και την λεβεντιά της ψυχής του, να μας κάμη όλους ν’ αγαπήσουμε πιο πολύ τον τόπο μας». Ο απόηχος των εκδηλώσεων του ΑΠΟΕΛ έφτασε και στο Κάιρο, στους Κύπριους στρατιώτες, οι οποίοι και απέστειλαν συγχαρητήριο τηλεγράφημα.

Από την ελπίδα στη διάψευση

Παρά τις φιλελεύθερες συμμαχικές διακηρύξεις, την αναζωπύρωση των ελπίδων των Κυπρίων και τις θυσίες τους, η Κύπρος παρέμεινε, με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, βρετανική αποικία. Σφόδρα απογοητευμένος ο Τοποτηρητής Λεόντιος, έγραψε, ως Πρόεδρος του Εθναρχικού Συμβουλίου, τον Απρίλιο 1947, «εκ μέρους του Ελληνικού Κυπριακού Λαού» στον υπουργό Αποικιών Arthur Creech Jones:

«Το Συμβούλιον τούτο διαπιστώνει μετά μεγίστης πικρίας, ότι η Βρεττανική Κυβέρνησις μη παραχωρούσα την Κύπρον εις την Ελλάδα παραβλέπει αγνωμόνως τας κατά τους Παγκοσμίους Πολέμους απείρους θυσίας της Ελλάδος και Κύπρου υπέρ της δικαιοσύνης και της ελευθερίας και παρεκκλίνει αδικαιολογήτως των μεγάλων αρχών, τας οποίας οι Σύμμαχοι διεκήρυξαν περί Αυτοδιαθέσεως των εν δουλεία Λαών, εν οις αξιοκατακρίτως και ο ιστορικός της Κύπρου Λαός».