Ξεκάθαρο πλαίσιο δράσης για τη σχολική βία – Νέο υλικό από δύο Υπηρεσίες για τα σοβαρά περιστατικά και τη διαχείρισή τους εντός μονάδων

Η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (ΥΕΨ) και η Υπηρεσία Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής (ΥΣΕΑ) του υπουργείου Παιδείας ένωσαν τις δυνάμεις τους και ετοίμασαν ένα κοινό πλαίσιο για την αντιμετώπιση των σοβαρών περιστατικών βίας και της σοβαρής παραβατικής συμπεριφοράς που εκδηλώνεται στον χώρο του σχολείου.

Η πολιτική αυτή, η οποία έχει σταλεί στα σχολεία προς ενημέρωση διευθυντικού και εκπαιδευτικού προσωπικού, αποσκοπεί στην παροχή ενός σαφούς πλαισίου δράσης για τις σχολικές μονάδες, ενισχύοντας τα υφιστάμενα πρωτόκολλα και διασφαλίζοντας την άμεση και αποτελεσματική παρέμβαση σε περιπτώσεις σοβαρής βίας/ παραβατικότητας. Αναμένεται δε, πως η παρουσία μιας ενιαίας πολιτικής θα καθορίσει κοινές πρακτικές σε σχέση με την αναγνώριση των περιστατικών, την κατάλληλη διαχείριση και τη συστηματική παρακολούθηση και αναθεώρηση των διαδικασιών που σχετίζονται με αυτές.

Όπως επισημαίνεται στον οδηγό, το σύστημα του σχολείου αποτελεί έναν χώρο όπου οι μαθητές αναμένεται να αφομοιώνουν γνώσεις, να κοινωνικοποιούνται και να αισθάνονται ασφαλείς. Ωστόσο, η εμφάνιση περιστατικών βίας και παραβατικότητας στο σχολικό περιβάλλον δύναται να επηρεάσει αρνητικά τον τρόπο λειτουργίας του σχολείου, τη συναισθηματική ισορροπία των μαθητών, των εκπαιδευτικών και γενικότερα τη μαθησιακή διαδικασία. Η σχολική βία αναφέρεται σε κάθε μορφή βίας (συμπεριλαμβανομένου και του σχολικού εκφοβισμού) που παρουσιάζεται στον χώρο του σχολείου, στον δρόμο προς το σχολείο ή σε δράσεις του σχολείου.

Σημειώνεται, επίσης, ότι με βάση ερευνητικά δεδομένα, διαφαίνεται ότι τα περιστατικά βίας και παραβατικότητας στον χώρο του σχολείου συσχετίζονται με χαμηλές μαθησιακές επιδόσεις, χαμηλά κίνητρα επίτευξης και αρνητικά συναισθήματα στους μαθητές. Παράλληλα, ερευνητικά υποστηρίζεται πως η μη ανάπτυξη δράσεων, σε επίπεδο πρόληψης και παρέμβασης, προωθεί την αύξηση των περιστατικών σε συχνότητα και ένταση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το εν λόγω έγγραφο των δύο Υπηρεσιών, αφορά στην άμεση διαχείριση σοβαρών περιστατικών που υπονοούν επικινδυνότητα, απειλή για τη ζωή στο σχολικό περιβάλλον ή σε άλλες σχολικές δραστηριότητες. Εξ ου και τονίζεται προς τα σχολεία ότι τα σοβαρά περιστατικά βίας και παραβατικότητας εντός σχολικού πλαισίου, είναι σημαντικό να διαχωρίζονται από άλλες ήπιες μορφές βίας ή περιστατικά σχολικών κρίσεων που παρουσιάζονται στο σχολικό περιβάλλον ή κατά τη διάρκεια άλλων σχολικών δραστηριοτήτων.

Στις έννοιες και στους ορισμούς που αναφέρονται στο έγγραφο Πολιτικής επισημαίνονται τα ακόλουθα:

Σοβαρό περιστατικό βίας/ παραβατικότητας: Συμπεριφορές από ενήλικα ή ανήλικο κατά τη διάρκεια λειτουργίας του σχολείου ή κατά τη διάρκεια άλλης δραστηριοποίησης του σχολείου, οι οποίες εμφανίζουν τουλάχιστον ένα από τα πιο κάτω χαρακτηριστικά:

>> Έντονη επιθετικότητα (λεκτική βία, σωματική βία, ψυχολογική βία, σεξουαλική βία, διαδικτυακή βία), η οποία δύναται να βλάψει τη σωματική/ ψυχική υγεία άλλου ατόμου/ άλλων ατόμων ή και υπονοεί τουλάχιστον απειλή για τη ζωή άλλου ατόμου/ άλλων ατόμων ή και του ιδίου ατόμου.

>> Έντονη παραβίαση κανόνων του σχολείου ή και νομοθεσιών του κράτους (πιθανώς ποινικά αδικήματα).

>> Έντονη ανάγκη για άμεση διαχείριση, με στόχο την προστασία/ ασφάλεια των μελών της σχολικής κοινότητας και την έναρξη νόμιμων διαδικασιών (εφαρμογή σχετικής νομοθεσίας), όπου προκύπτει ανάγκη.

>> Έντονη αναστάτωση, που δεν δύναται να αντιμετωπιστεί με παιδαγωγικά μέτρα ή και με εφαρμογή των εσωτερικών κανόνων της σχολικής μονάδας.

>> Επακόλουθη ανάγκη για ενημέρωση άλλων Υπηρεσιών/ Τμημάτων, με βάση Κανονισμούς/ Νομοθεσίες και αναλόγως της φύσης του περιστατικού (π.χ. Αστυνομία, Τμήμα Ατυχημάτων και Επειγόντων Περιστατικών (ΤΑΕΠ), Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας (ΥΚΕ) κ.ά).

Στα παραδείγματα σοβαρών περιστατικών βίας/ παραβατικότητας στον χώρο του σχολείου, περιλαμβάνονται: Έντονη σωματική επίθεση με ή χωρίς επιθετικά αντικείμενα (παρουσία πρόθεσης να προκληθεί βλάβη), απειλές κατά της ζωής/ υγείας άλλου ατόμου/ άλλων ατόμων ή και του ιδίου ατόμου στον σχολικό χώρο, καταστροφή περιουσίας που υπονοεί τουλάχιστον απειλή για τη ζωή/ υγεία, συμπεριφορές που έρχονται σε αντίθεση με ισχύουσες νομοθεσίες και υπονοούν τουλάχιστον απειλή για τη ζωή (π.χ. διακίνηση παράνομων ουσιών, κλοπές κ.ά.).

Τα ήπια περιστατικά βίας και τα περιστατικά σχολικής κρίσης

Ήπιο περιστατικό βίας: Τα ήπια περιστατικά βίας και παραβατικότητας περιλαμβάνουν συμπεριφορές που δεν προκαλούν σοβαρή σωματική βλάβη ή έντονη ψυχική αναστάτωση σε άλλο άτομο ή σε άλλα άτομα. Ωστόσο, προκαλούν αναστάτωση, η οποία δύναται να αντιμετωπιστεί με παιδαγωγικά μέτρα ή και με εφαρμογή των εσωτερικών κανονισμών της σχολικής μονάδας. Τα ήπια περιστατικά βίας δεν υπονοούν απειλή για τη ζωή ατόμου/ατόμων.

Παραδείγματα ήπιων περιστατικών βίας/ παραβατικότητας στον χώρο του σχολείου αποτελούν: Μεμονωμένες λεκτικές αντιπαραθέσεις ή μεμονωμένα αρνητικά σχόλια, ελαφρά σωματική επαφή, χωρίς πρόθεση τραυματισμού ή τυχαία σωματική επαφή, μεμονωμένοι τσακωμοί μεταξύ μαθητών που εκφράζονται μέσω κοινωνικής επαφής, λεκτικής αντιπαράθεσης, παραβίαση σχολικών κανόνων, όπως αργοπορίες, άρνηση για συνεργασία, χρήση κινητού, ήπιες συγκρούσεις κατά την κοινωνική επαφή, στο πλαίσιο των προκλήσεων της παιδικής/ εφηβικής ηλικίας. Σε περιπτώσεις όπου ένα περιστατικό βίας/ παραβατικότητας δεν υπονοεί απειλή για τη ζωή στο σχολικό περιβάλλον που να χρήζει άμεσης διαχείρισης, τότε εφαρμόζονται παιδαγωγικά μέτρα και οι εσωτερικοί κανονισμοί της σχολικής μονάδας.

Περιστατικό Σχολικής Κρίσης: Ένα γεγονός που είναι ξαφνικό, απροσδόκητο και έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει σημαντικά τη λειτουργία του σχολείου, την υγεία, την ασφάλεια και τη συναισθηματική ισορροπία μαθητών και προσωπικού. Σχολική κρίση υφίσταται όταν η κατάσταση επηρεάζει το σύνολο του σχολείου ως προς τη λειτουργία, υπονοεί παροντικές και μελλοντικές συνέπειες, σε βαθμό που το σχολείο χρειάζεται υποστήριξη για κατάρτιση σχεδίου αποκατάστασης. Η έντονη συναισθηματική αποσταθεροποίηση αριθμού ατόμων κρίνεται ως ένδειξη για σχολική κρίση, εφόσον προκαλεί αποδιοργάνωση και παρεμποδίζεται η λειτουργία του σχολείου. Σε περιπτώσεις κρίσεων υφίσταται έντονο συναίσθημα ανασφάλειας και απώλειας ελέγχου. Παραδείγματα κρίσεων στον χώρο του σχολείου αποτελούν, μεταξύ άλλων: Βίαιος/ ξαφνικός θάνατος μαθητή ή μέλους του προσωπικού ή γονέα/ κηδεμόνα, κρούσματα σοβαρών λοιμώξεων, σοβαροί τραυματισμοί που επηρεάζουν σημαντικό αριθμό μαθητών, φυσικές καταστροφές, πόλεμος και τρομοκρατία.

Περιπτώσεις εμπλοκής ατόμων με αναπηρίες

Στο έγγραφο περιλαμβάνεται και ενότητα που αφορά την εμπλοκή σε σοβαρό περιστατικό βίας ή σε σοβαρή παραβατική συμπεριφορά ατόμων με σοβαρές αναπηρίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι Υπηρεσίες συστήνουν διαφοροποίηση και εφαρμογή εξατομικευμένης προσέγγισης, προσθέτοντας πως «οι ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες ατόμου/ατόμων απαιτούν προσαρμοσμένες παιδαγωγικές/ ψυχολογικές παρεμβάσεις σε εξατομικευμένο επίπεδο». Επισημαίνεται δε, ότι σε καμία περίπτωση η διαφορετική προσέγγιση δεν στοχεύει στην προνομιακή μεταχείριση ή στον στιγματισμό. Αντίθετα, στόχος είναι η προσαρμογή της προσέγγισης στις ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες του κάθε μαθητή, όπως καθορίζεται από το νομοθετικό πλαίσιο.

Αναφέρεται επίσης ότι η εφαρμογή των ίδιων μέτρων με τις άλλες περιπτώσεις, χωρίς προσαρμογή, μπορεί να οδηγήσει σε άδικη αντιμετώπιση, ενίσχυση της βίας ή επιδείνωση των δυσκολιών και τονίζεται ότι «η προσέγγιση των μαθητών με αναπηρίες, σε περίπτωση που εμπλέκονται σε σοβαρό περιστατικό βίας, απαιτεί επίδειξη ευαισθησίας, παιδαγωγική προσέγγιση και επιστημονική τεκμηρίωση. Μια τέτοια προσέγγιση διασφαλίζει ότι η αντιμετώπιση τους είναι ανάλογη των γνωστικών τους ικανοτήτων ή και των δεξιοτήτων τους για αυτοέλεγχο και προσαρμογή στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος».