Για χρόνια η συζήτηση για το Κυπριακό περιστρέφεται γύρω από την κατανομή εξουσιών. Όμως η ιστορία των ομοσπονδιών δείχνει ότι η επιτυχία ενός κράτους εξαρτάται λιγότερο από τις αρμοδιότητες και περισσότερο από την εμπιστοσύνη. Η συζήτηση για την αποκεντρωμένη ομοσπονδία επανέρχεται συχνά στο επίκεντρο του Κυπριακού ως πιθανός δρόμος προς μια βιώσιμη λύση. Η βασική της λογική είναι η μεταφορά περισσότερων αρμοδιοτήτων από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση στις συνιστώσες πολιτείες, ώστε να περιοριστούν οι συγκρούσεις και να ενισχυθεί η αυτοδιοίκηση των δύο κοινοτήτων.
Ωστόσο, το κύριο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσες εξουσίες θα ασκεί το κέντρο και πόσες οι πολιτείες. Είναι κατά πόσο ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά στις ιδιαίτερες συνθήκες της Κύπρου.
Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στην κατανομή αρμοδιοτήτων. Στην πραγματικότητα, όμως, το ουσιαστικό ζήτημα είναι βαθύτερο. Μπορεί μια αποκεντρωμένη ομοσπονδία να λειτουργήσει συνταγματικά; Μπορεί να λειτουργήσει οικονομικά; Και, κυρίως, μπορεί να λειτουργήσει πολιτικά σε μια χώρα που παραμένει διαιρεμένη εδώ και δεκαετίες;
Από συνταγματική άποψη, η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι θετική. Οι ομοσπονδίες αποτελούν δοκιμασμένα πολιτειακά συστήματα που συνδυάζουν την κρατική ενότητα με την περιφερειακή αυτονομία. Η κυριαρχία, η διεθνής προσωπικότητα και η ιθαγένεια παραμένουν ενιαίες, ενώ συγκεκριμένες αρμοδιότητες ανατίθενται στις πολιτείες ή επαρχίες. Η επιτυχία ενός τέτοιου συστήματος δεν εξαρτάται μόνο από την κατανομή εξουσιών, αλλά και από την ύπαρξη θεσμών που επιλύουν διαφορές και αποτρέπουν τη διοικητική παράλυση.
Η διεθνής εμπειρία προσφέρει χρήσιμα παραδείγματα. Στον Καναδά, οι επαρχίες διαθέτουν σημαντικές εξουσίες σε τομείς όπως η παιδεία και η υγεία, ενώ η ομοσπονδιακή κυβέρνηση διαχειρίζεται ζητήματα εθνικής σημασίας. Παρά τις ιδιαιτερότητες του Κεμπέκ, το σύστημα παραμένει λειτουργικό επειδή στηρίζεται σε σαφείς κανόνες και ισχυρούς θεσμούς. Αντίστοιχα, η Ελβετία κατάφερε να ενώσει διαφορετικές γλωσσικές και πολιτισμικές κοινότητες μέσα από ένα μοντέλο ευρείας αυτονομίας και αποτελεσματικής ομοσπονδιακής συνεργασίας.
Οικονομία – ΕΕ
Το δεύτερο ερώτημα αφορά την οικονομία, μια διάσταση που συχνά παραβλέπεται. Μια μελλοντική ομοσπονδιακή Κύπρος θα πρέπει να εφαρμόζει ενιαία το ευρωπαϊκό κεκτημένο, να τηρεί τις δημοσιονομικές της υποχρεώσεις και να εκπροσωπείται αποτελεσματικά στους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ζητήματα όπως η φορολογική πολιτική, η διαχείριση του δημόσιου χρέους, η εποπτεία του τραπεζικού συστήματος και η εφαρμογή των κανόνων της Ευρωζώνης απαιτούν σαφή κατανομή ευθυνών και αποτελεσματικό συντονισμό.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η αποκέντρωση μπορεί να λειτουργήσει οικονομικά, εφόσον υπάρχει κοινή στρατηγική και αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης. Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις, οι θεσμικές διαφορές συχνά μετατρέπονται σε πολιτικές και οικονομικές συγκρούσεις, με σοβαρές επιπτώσεις για τη σταθερότητα του κράτους.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το τρίτο και σημαντικότερο ερώτημα, μπορεί να λειτουργήσει πολιτικά; Η απάντηση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο κείμενο ενός Συντάγματος. Βρίσκεται στην πολιτική πραγματικότητα και στην κουλτούρα συνεργασίας που επικρατεί σε μια κοινωνία.
Καμία ομοσπονδία δεν επιβίωσε επειδή διέθετε τέλεια κατανομή αρμοδιοτήτων. Οι επιτυχημένες ομοσπονδίες στηρίχθηκαν σε κάτι πολύ πιο ουσιαστικό. Στην αποδοχή ότι, παρά τις διαφορές, υπάρχει κοινό μέλλον και κοινό συμφέρον. Η εμπιστοσύνη δεν αντικαθίσταται από συνταγματικές πρόνοιες. Οι θεσμοί μπορούν να διευκολύνουν τη συνεργασία, δεν μπορούν όμως να την επιβάλουν. Όταν η πολιτική βούληση απουσιάζει, ακόμη και οι πιο προσεκτικά σχεδιασμένοι μηχανισμοί οδηγούνται σε αδιέξοδο.
Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι κίνδυνοι της υπερβολικής αποκέντρωσης. Η Κύπρος είναι ένα μικρό κράτος, με περιορισμένο πληθυσμό και γεωγραφική έκταση. Ένα υπερβολικά αδύναμο ομοσπονδιακό κέντρο θα μπορούσε να δυσκολευτεί να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, μεταναστευτικού, ενέργειας ή οικονομικής διακυβέρνησης. Η δημιουργία πολλαπλών επιπέδων διοίκησης ενδέχεται επίσης να αυξήσει τη γραφειοκρατία και το κόστος λειτουργίας του κράτους χωρίς αντίστοιχα οφέλη.
Το ζητούμενο δεν είναι η μέγιστη δυνατή μεταφορά εξουσιών ούτε η διατήρηση ενός υπερσυγκεντρωτικού κράτους. Η πραγματική πρόκληση είναι η δημιουργία ενός συστήματος που να συνδυάζει πολιτική ισότητα, αποτελεσματική διακυβέρνηση, οικονομική βιωσιμότητα και θεσμική σταθερότητα.
Τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα για την Κύπρο ίσως να μην είναι πόση ομοσπονδία αντέχει το κράτος. Ίσως να είναι πόση εμπιστοσύνη υπάρχει ώστε οποιοδήποτε ομοσπονδιακό μοντέλο να μπορέσει να λειτουργήσει στην πράξη. Διότι καμία συνταγματική αρχιτεκτονική, όσο προσεκτικά σχεδιασμένη και αν είναι, δεν μπορεί από μόνη της να υποκαταστήσει την πολιτική βούληση για ένα κοινό μέλλον. Και αυτή, τελικά, είναι η προϋπόθεση πάνω στην οποία θα κριθεί η επιτυχία ή η αποτυχία οποιασδήποτε μελλοντικής διευθέτησης του Κυπριακού.
* Δικηγόρος στη Λάρνακα
