Ο «θρησκευτικός γραμματισμός» στα σχολεία

Όταν στο «συμπεριληπτικό» δημόσιο σχολείο δεν συμπεριλαμβάνονται (σιωπηλά, πλην όμως… εκκωφαντικά) όλοι οι μαθητές.

Πώς γίνεται στα δημόσια σχολεία ενός ελεύθερου, δημοκρατικού κράτους κάποιοι μαθητές να εξαιρούνται από ένα μάθημα επειδή το αιτήθηκαν οι γονείς/κηδεμόνες τους; Πώς είναι δυνατόν σε ένα «συμπεριληπτικό» σχολείο όπως το κυπριακό, σύμφωνα με τον προσδιορισμό που του αποδίδει η υπουργός Παιδείας, να υπάρχουν μαθήματα τα οποία να μην συμπεριλαμβάνουν κάποιους μαθητές, επειδή δεν είναι κατάλληλα για όλους; Μήπως αυτό σημαίνει πως, αντιθέτως, αυτό το περίφημο συμπεριληπτικό σχολείο δεν είναι κατάλληλο για όλους;

Σε πρόσφατη εγκύκλιό της η υπουργός Παιδείας Αθηνά Μιχαηλίδου –ικανότατη και συμπαθέστατη κατά τα άλλα– αναφέρεται στην αναγκαιότητα του μαθήματος των Θρησκευτικών και της πρωινής ομαδικής προσευχής. Από το μάθημα μπορούν να εξαιρούνται μαθητές που δεν είναι χριστιανοί ορθόδοξοι. Θα βγαίνουν από την τάξη και θα παρακολουθούν κάποιο άλλο τμήμα. Και στην πρωινή προσευχή, ενώ όλοι οι άλλοι προσεύχονται ομαδικώς «στον Τριαδικό Θεό», εκείνοι «θα προσεύχονται σιωπηλά στον δικό τους Θεό» – ή στον Κανένα, αν δεν διαθέτουν κάποιον. Αλλά γιατί οι εξαιρέσεις; Γιατί ένα μάθημα Θρησκευτικών, στο οποίο τα παιδιά (υποτίθεται πως) μαθαίνουν για τις θρησκείες που υπάρχουν στον κόσμο, τα χαρακτηριστικά καθεμιάς και τις διαφορές τους, δεν είναι εξ ορισμού κατάλληλο για όλους; Επειδή στην πραγματικότητα δεν είναι μάθημα Θρησκευτικών αλλά Ορθοδοξίας, να γιατί.

Όπως αναφέρει στην εγκύκλιο η υπουργός, «η θρησκευτική αγωγή συνεχίζει να αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους των σχολείων μας». Στην πράξη, αυτή είναι η αγωγή στην ορθόδοξη πίστη. Αλλά τι δουλειά έχει ένα μάθημα κατήχησης στο δημόσιο σχολείο ενός κοσμικού κράτους; Τι δουλειά έχει σ’ αυτό το κοσμικό σχολείο η υποχρεωτική, δημόσια και ομαδική πρωινή προσευχή, «όπως αυτή ισχύει εδώ και πολλά χρόνια»; Πώς συνάδουν αυτά με το πολυπολιτισμικό, συμπεριληπτικό σχολείο που λέει πως επιδιώκει το υπουργείο; Ένα πραγματικά συμπεριληπτικό σχολείο οφείλει να σέβεται εξίσου το θρησκευτικό υπόβαθρο κάθε μαθητή, αποφεύγοντας να δίνει δημόσιο προβάδισμα σε ένα συγκεκριμένο δόγμα. Επιπλέον, το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα δεν ανήκει μόνο στην πλειοψηφία, αλλά σε κάθε παιδί ανεξαρτήτως θρησκείας.

Σύμφωνα με την υπουργό, «η ταυτότητα του λαού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Ορθοδοξία». Όμως ποιος ακριβώς είναι αυτός ο «λαός», ο οποίος είναι εξ ορισμού ορθόδοξος; Ποιος θα υποχρεώσει οποιονδήποτε –πολύ περισσότερο ένα μικρό παιδί, χωρίς ανεπτυγμένη κριτική ικανότητα– να μπει στα καλούπια που καθορίζει η συγκεκριμένη «ταυτότητα», έτσι όπως την αντιλαμβάνεται η υπουργός; Στο κάτω-κάτω, αν όντως είναι έτσι τα πράγματα, δηλαδή αν έχουμε όλοι εξ ορισμού την ίδια «ταυτότητα», γιατί να μην έχουμε και υποχρεωτικές ομαδικές προσευχές ενηλίκων, γονατιστών με το πρόσωπο στο έδαφος; Όσοι δεν ταυτίζονται με αυτή την ταυτότητα θα μπορούν, όπως οι μαθητές, να προσεύχονται στον δικό τους Θεό σιωπηλά – ή να εύχονται μεγαλοφώνως να αφήσει τις αυταρχικές ανοησίες η κυβέρνηση του «κοσμικού» κράτους μας, επειδή μ’ αυτές πλησιάζουμε επικίνδυνα στα πρότυπα ενός θρησκευτικού κράτους σαν αυτά που απεχθανόμαστε, των μουλάδων, των ταλιμπάν και των εβραίων, ή των απολυταρχικών καθεστώτων του παρελθόντος, όπως ήταν η «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» της χούντας.

Το αστείο –αν γελά στ’ αλήθεια κανείς– είναι πως ο τίτλος του κυπριακού υπουργείου είναι «Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας», ενώ στην Ελλάδα αυτοπροσδιορίζεται ως «Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων» (ο πληθυντικός «Θρησκευμάτων» είναι υποκριτικός, εφόσον εννοούν κι εκεί τη μία και μόνη «καλή» θρησκεία, αυτή που επίσης διδάσκεται στα κατηχητικά – συγγνώμη, τα δημόσια σχολεία). Φαίνεται πως η αντίληψη περί ενιαίας «ταυτότητας» του ενός ορθόδοξου λαού ισχύει κι εκεί. Όμως, αν και στο άρθρο 3 του Συντάγματος λέει πως «επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα είναι η θρησκεία της Aνατολικής Oρθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού», το άρθρο 13 ορίζει ότι «η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραβίαστη. H απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός». Με δυο λόγια, «επικρατούσα» δεν σημαίνει υποχρεωτική για όλους.

Το Σύνταγμα της Ζυρίχης, απεναντίας, «μάντρωσε» τους Κύπριους σε δυο ξεχωριστές Κοινότητες – τις «ταυτότητες» της υπουργού. Αυτό όχι μόνο δεν βοήθησε στη συνύπαρξη αλλά αποτέλεσε στοιχείο διαχωρισμού, μαζί με τη γλώσσα, την καταγωγή και τα έθιμα. Ωστόσο, ο σκοπός των Θρησκευτικών, σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα του υπουργείου, είναι «ο θρησκευτικός γραμματισμός με άξονα τη μελέτη της Ορθόδοξης πίστης και της θρησκευτικής παράδοσης του τόπου», ώστε οι μαθητές «να αντιλαμβάνονται την παρουσία τους μέσα στον κόσμο ως μοναδικών δημιουργημάτων του Τριαδικού Θεού με σκοπό την τελείωση μέσα από την αγαπητική συμπόρευση με τους άλλους, σε κοινωνία αλληλοσεβασμού και συνεργασίας. Επιπλέον, το μάθημα στοχεύει στην ανάπτυξη πανανθρώπινων αξιών ως αντίδοτου στον φανατισμό και τη μισαλλοδοξία».

Όμως η αγάπη, η συνεργασία και ο αλληλοσεβασμός δεν είναι μόνο θρησκευτικές αξίες ούτε αποκλειστικά ορθόδοξες. Είναι πανανθρώπινες, και μπορεί να τις ασπάζεται κάποιος είτε είναι χριστιανός είτε μουσουλμάνος, εβραίος, άθεος ή οτιδήποτε. Για να σέβεται κανείς τον άλλο, για να διδαχθεί ένα παιδί να αποδέχεται τον συνάνθρωπό του ως ισότιμο όσο διαφορετικός κι αν είναι, δεν είναι απαραίτητο να πιστεύει σε κάποιον Θεό ή να φοβάται την τιμωρία του. Εξάλλου, ένα πράγμα είναι να λες τι είσαι και άλλο το τι κάνεις και πώς εφαρμόζεις τις αξίες που (λες πως) πρεσβεύεις, όπως διαπιστώνουμε κάθε μέρα. Και αν θέλουμε να καταργήσουμε κάποτε τα εμπόδια που κρατούν την Κύπρο διαιρεμένη, θα πρέπει πρώτα να μάθουμε στα παιδιά μας να σέβονται αυτές τις διαχρονικές ανθρώπινες αξίες. Αυτή είναι η πραγματική δουλειά του σχολείου, ενώ οι θρησκείες όχι μόνο δεν βοηθούν, αλλά αποτελούν άλλο ένα εμπόδιο στη συμβίωση.

* Στην εικόνα, ομαδική πρωινή προσευχή σε σχολείο. Αυτό θέλουμε;

chrarv@philelefheros.com

Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 30.08.2026