Ποιος φεύγει και ποιος γυρίζει

Η συζήτηση για τη διαρροή ανθρώπινου κεφαλαίου στηρίζεται σε μια υπόθεση που τα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν. Το 2024 η Κύπρος κατέγραψε 40.471 εισερχόμενους και 26.883 εξερχόμενους μετανάστες, ενώ η μετανάστευση Κυπρίων υπηκόων υποχώρησε από 2.663 άτομα το 2016 σε 1.052 το 2023. Με όρους ροών, η χώρα είναι υποδοχής και όχι αποστολής ανθρώπινου κεφαλαίου. Η εισροή όμως δεν καλύπτει το κενό δεξιοτήτων, καθώς το ποσοστό τριτοβάθμιας εκπαίδευσης των γεννημένων στην Κύπρο είναι 70,9% έναντι 42,1% των γεννημένων στο εξωτερικό.

Η πραγματική εκροή είναι εκπαιδευτική και προηγείται της εισόδου στην αγορά εργασίας. Το 26,9% των Κυπρίων αποφοίτων αποκτά τον τίτλο του εκτός Κύπρου, έναντι 4,4% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η χώρα εξάγει την εκπαιδευτική απόφαση στα δεκαοκτώ και διαπραγματεύεται την επιστροφή μια δεκαετία αργότερα.

Το απόθεμα προσόντων είναι από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με το 60,1% των ατόμων 25 έως 34 ετών να διαθέτει τριτοβάθμιο τίτλο έναντι 44,2%. Η αξιοποίηση όμως υστερεί. Το 2025 το 27,5% των εργαζομένων πτυχιούχων απασχολούνταν σε θέσεις που δεν απαιτούν πτυχίο, το τρίτο υψηλότερο ποσοστό στην Ένωση έναντι μέσου όρου 21,4%, ενώ η απασχόληση των πρόσφατων αποφοίτων παρέμεινε στο 82,3%, κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 83,0%, παρότι η ανεργία υποχώρησε στο 3,6% το δεύτερο τρίμηνο του 2026.

Η εξήγηση έχει δύο σκέλη. Πρώτον, η σύνθεση των σπουδών. Μόλις το 14,9% των φοιτητών παρακολουθεί προγράμματα STEM, έναντι 26,9% στην Ένωση, όταν η Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού εκτιμά ότι το 40% της ζήτησης έως το 2032 θα αφορά τέτοιες ειδικότητες. Παράλληλα, η τεχνική εκπαίδευση, ο τομέας με τα υψηλότερα ποσοστά απασχόλησης, καλύπτει μόλις το 17,9% των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης έναντι 52,4% στην Ένωση, με μόνο τέσσερις στους δέκα αποφοίτους να έχουν μαθησιακή εμπειρία στον χώρο εργασίας. Δεύτερον, η ζήτηση για προηγμένες δεξιότητες. Οι κρατικές χορηγήσεις για έρευνα υποχώρησαν σε 113,9 ευρώ ανά κάτοικο το 2025, από 155,9 ευρώ το 2024, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ανήλθε σε 288,9 ευρώ.

Τα φορολογικά κίνητρα δείχνουν το ίδιο κενό. Το νέο άρθρο 8(21Β), το Σχέδιο Επαναπατρισμού Ταλέντων, παρέχει απαλλαγή 25% με ανώτατο όριο 25.000 ευρώ για επτά έτη, με εισοδηματικό κατώφλι 30.000 ευρώ. Απαιτεί όμως 36 μήνες πλήρους απασχόλησης στο εξωτερικό. Μια απόφοιτη 26 ετών με μισθό 34.000 ευρώ υπερβαίνει το κατώφλι και αποκλείεται στο εργασιακό ιστορικό, όπως και στα άρθρα 8(21Α) και 8(23Α). Και τα τρία εργαλεία συνδέονται με σταδιοδρομία στο εξωτερικό, όχι με σπουδές.

Δύο διορθώσεις είναι εφικτές άμεσα. Η προσμέτρηση αναγνωρισμένων μεταπτυχιακών σπουδών, έως 24 μήνες έναντι της απαίτησης των 36, για ειδικότητες του καταλόγου ελλείψεων, κοστίζει περίπου 1.800 ευρώ ανά δικαιούχο ετησίως, δηλαδή 1,8 εκατομμύρια για χίλιους δικαιούχους. Και η επαναφορά των δαπανών για έρευνα στο επίπεδο του 2024, περίπου 39 εκατομμύρια ευρώ, με διάθεση σε βιομηχανικές διδακτορικές θέσεις.

Η ανάπτυξη του 2026, που προβλέπεται μεταξύ 2,3% και 3,0%, στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό στην εισροή εργασίας. Η επόμενη μονάδα ανάπτυξης θα πρέπει να προέλθει από την παραγωγικότητα, η οποία δεν εισάγεται με άδεια εργασίας. Το ζήτημα αφορά και τα ίδια τα πανεπιστήμια. Η απορροφητικότητα των αποφοίτων και η ικανότητα ενός κυπριακού οργανισμού να λειτουργεί πέρα από τα σύνορα του νησιού, όπως δείχνει η ανάπτυξη του UNIC Athens, υποδηλώνουν ότι η χώρα μπορεί να εξάγει εκπαίδευση αντί να εξάγει ανθρώπους.

* Καθηγητής Οικονομικών, Διευθυντής της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων, UNIC Athens, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

** Καθηγητής Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Διοίκησης, Πρόεδρος του Τμήματος Λογιστικής, Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

Πηγές: Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου (Έρευνα Εργατικού Δυναμικού, β΄ τρίμηνο 2026), Eurostat, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Αρχή Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού και Τμήμα Φορολογίας.