Κράτος δικαίου: Να μην αφήσουμε τη χώρα μας να διολισθήσει

Ομιλία του Μενέλαου Κυπριανού στο Cyprus Forum 2026

Νομίζω είναι χρήσιμο κατ’ αρχάς να εξετάσουμε πού βρίσκεται σήμερα η Κύπρος διεθνώς όσον αφορά την τήρηση των βασικών αρχών του Κράτους Δικαίου.

Και να αναφέρω εδώ ένα στοιχείο που ομολογώ μου έκανε και εμένα εντύπωση που είναι ότι σύμφωνα με μελέτες που έχουν γίνει από έγκυρα ερευνητικά κέντρα του εξωτερικού η μεγάλη πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σήμερα υπό καθεστώτα που είναι μη δημοκρατικά.  Συγκεκριμένα, 72% του παγκόσμιου πληθυσμού σήμερα ζει υπό μη δημοκρατικά, αυταρχικά καθεστώτα.

Οπόταν θεωρώ ότι είναι σημαντικό πρώτα να εκτιμήσουμε αυτό που έχουμε, να το προστατεύσουμε και επ’ αυτού βεβαίως να κτίσουμε και να ανεβάσουμε το επίπεδο του Κράτους Δικαίου στη χώρα μας – που είναι και ο σκοπός της σημερινής συζήτησης.

Και έκανα αναφορά σε προστασία του Κράτους Δικαίου διότι δεν είναι κάτι το στατικό ούτε κάτι που πρέπει να το λαμβάνουμε ως δεδομένο. Ένα δημοκρατικό κράτος με ανεπτυγμένο το Κράτος Δικαίου μπορεί να διολισθήσει και υπάρχει ένας όρος για αυτήν τη διολίσθηση που είναι αυταρχικοποίηση (autocratization) – δηλαδή η διαδικασία κατά την οποία ένα πολιτικό σύστημα απομακρύνεται από τη δημοκρατία και αποκτά ολοένα και πιο αυταρχικά χαρακτηριστικά.

Και βάσει ερευνών που γίνονται, αριθμός κρατών που ιστορικά αποτελούσαν παραδείγματα δημοκρατίας και στα οποία κυριαρχούσε το κράτος δικαίου παρουσιάζουν σήμερα ανησυχητικές ενδείξεις. Πέραν από τις ΗΠΑ υπό την προεδρία του Τραμπ άλλες χώρες πιο κοντά μας που παρουσιάζουν αυτό το φαινόμενο είναι η Ιταλία υπό τη σημερινή της ακροδεξιά κυβέρνηση, η Ολλανδία και η Πορτογαλία.

Το ανησυχητικό όμως είναι ότι και για την Κύπρο έγκυρα ερευνητικά κέντρα άρχισαν να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου κάνοντας αναφορά:

• Στα σκάνδαλα διαφθοράς που βγήκαν στην επιφάνεια τα τελευταία χρόνια.
• Στην ανησυχία που επικρατεί ανάμεσα στους ίδιους τους κύπριους πολίτες αναφορικά με την ύπαρξη διαφθοράς σε θεσμικό επίπεδο.
• Στην ύπαρξη πολιτικών εντάσεων ανάμεσα σε κρατικούς θεσμούς.
• Στη μεγάλη καθυστέρηση που παρατηρείται στη διεκπεραίωση των δικαστικών υποθέσεων – κρίνεται δηλαδή εδώ ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα όσον αφορά τη δυνατότητα πρόσβασης στη δικαιοσύνη.
• Στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο πλουραλισμός των ΜΜΕ αλλά και στην αύξηση της πολιτικής δύναμης του ΕΛΑΜ.

Στον περιορισμένο χρόνο που έχω στη διάθεση μου θα κάνω αναφορά στην καθυστέρηση που παρατηρείται στη διεκπεραίωση των δικαστικών υποθέσεων που συνιστά σήμερα κατά τη γνώμη μου μια πολύ σοβαρή απειλή για το Κράτος Δικαίου μας. Και βλέπουμε εδώ ότι είναι εύστοχη η περιγραφή του θέματος που μας καλεί να εξετάσουμε το forum (‘Κράτος δικαίου πέρα από την τυπική ανεξαρτησία: λογοδοσία, δικαστήρια και εμπιστοσύνη των πολιτών’).

Διότι ακριβώς σεσχέση με το θέμα αυτό βλέπουμε ότι στη θεωρία υπάρχει στην Κύπρο το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα πρόσβασης στα δικαστήρια, έχουμε ένα πραγματικά ανεξάρτητο δικαστικό σώμα και ένα πολύ καλό νομικό σύστημα που βασίζεται στο κοινοδίκαιο. Στην πράξη όμως η πρόσβαση στη δικαιοσύνη είναι άκρως προβληματική και οι πολίτες αποθαρρύνονται από το να διεκδικήσουν θεραπεία ενώπιον των κυπριακών δικαστηρίων. Σημειώνω ότι στη σχετική της έκθεση για το Κράτος Δικαίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μας κατατάσσει στην τελευταία θέση της Ευρώπης όσον αφορά τον χρόνο εκδίκασης υποθέσεων.

Για να βρούμε τις λύσεις πρέπει πιστεύω να εξετάσουμε τα στοιχεία. Και το πιο σημαντικό στοιχείο εδώ είναι το ποσό που διαθέτει το κράτος για τη λειτουργία του δικαστικού μας συστήματος. Σύμφωνα λοιπόν με τα επίσημα στοιχεία της ΕΕ, βρισκόμαστε στην τελευταία θέση όσον αφορά το ύψος του ποσού που διατίθεται άνα κάτοικο για σκοπούς της λειτουργίας της δικαιοσύνης.

Απαιτούνται λοιπόν χρήματα. Χρήματα τα οποία όμως εάν αξιοποιηθούν ορθά θα αποδώσουν σε βάθος χρόνου – οπόταν δεν θα πρέπει να μιλάμε για έξοδο ή κόστος, αλλά για μια στρατηγική επένδυση με πολλαπλάσιο προσδοκώμενο όφελος. Διότι είναι δεδομένο ότι το πόσο ανεπτυγμένο είναι ένα κράτος σε θέματα δημοκρατίας και κράτους δικαίου είναι άμεσα συνυφασμένο με την οικονομική του ανάπτυξη.

Τα μέτρα που θα πρέπει να ληφθούν είναι συγκεκριμένα και αναφορά σε αυτά έχει ήδη γίνει πολλές φορές στο παρελθόν. Είναι να τεθεί σε λειτουργία το Εμπορικό Δικαστήριο, η πλήρης ψηφιοποίηση της δικαιοσύνης (ομολογουμένως ήδη έγιναν βήματα σε σχέση με το θέμα αυτό) και η δυναμική προώθηση μέτρων σε σχέση με εναλλακτικούς τρόπους επίλυσης διαφορών. Για να γίνουν αυτά απαιτείται όμως σημαντική αύξηση των ποσών που κατανέμονται για τη δικαιοσύνη.

Το επιπρόσθετο μέτρο που εγώ εισηγούμαι και που εάν εφαρμοσθεί ορθά θα βοηθήσει κατά τη γνώμη μου τα μέγιστα είναι η δημιουργία του θεσμού του δικαστικού βοηθού. Η ιδέα εδώ είναι να προσλαμβάνονται απόφοιτοι πανεπιστημίων οι οποίοι θα μπορούν να κάνουν την πρακτική τους άσκηση ως βοηθοί των δικαστών (σήμερα μπορούν να κάνουν την άσκηση τους μόνο σε δικηγορικά γραφεία ή στη Γενική Εισαγγελία). Μετά την πρακτική τους άσκηση και ανάλογα με την επίδοση τους θα μπορούν να παραμένουν ως έμμισθοι δικαστικοί βοηθοί για 1-2 χρόνια περαιτέρω. Οι απόφοιτοι θα επιλέγονται βάσει μετρήσιμων κριτηρίων και θα πρέπει να είναι οι πραγματικά άριστοι. Λόγω του ότι θα είναι μια πολύ τιμητική θέση θα υπάρχει τεράστια ζήτηση οπόταν θα υπάρχει και η δυνατότητα να γίνονται πολύ καλές επιλογές ανάμεσα στους απόφοιτους.

Τα πρόσωπα αυτά θα βοηθούν τους δικαστές στην έρευνα, στην περίληψη και ταξινόμηση πολυσέλιδων εγγράφων, στη σταχυολόγηση της  μαρτυρίας και αφού αποκτήσουν πείρα ακόμη και στην ετοιμασία προσχεδίων αποφάσεων σε απλές υποθέσεις. Με τη σειρά τους δε θα κάνουν χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (άλλο μεγάλο κεφάλαιο βεβαίως). Ξέρουμε όμως ότι η νέα αυτή γενιά νομικών είναι στην καλύτερη θέση να αξιοποιήσει από την αρχή αυτήν τη τεράστια νέα δυνατότητα της τεχνητής νοημοσύνης. Το να μην έχουν οι δικαστές μας τους κατάλληλους βοηθούς το παραλληλίζω με ένα δικηγόρο με μεγάλο φόρτο εργασίας που είναι όμως μόνος του σε ένα γραφείο χωρίς τη σωστή υποστήριξη  – η παραγωγικότητα του θα μειωθεί κατακόρυφα.

Και κλείνω λέγοντας το εξής. Το κράτος δικαίου δεν είναι απλά ένα εύηχο σύνθημα και δεν έχει μόνο θεωρητική σημασία. Έχει άμεσο αντίκτυπο στις ζωές των πολιτών αλλά και στην οικονομική ευημερία της χώρας μας. Ως χώρα, λόγω του μικρού μας μεγέθους, υπάρχουν θέματα στα οποία δεν μπορούμε να είμαστε πρώτοι. Στον τομέα του Κράτους Δικαίου μπορούμε όμως. Είναι 100% στα χέρια μας και με τους κατάλληλους πόρους, τη σωστή διαχείριση αυτών και με μεθοδικότητα δεν υπάρχει λόγος να μην το πετύχουμε.

Εκεί που σήμερα βρίσκονται χώρες όπως η Δανία, η Σουηδία και το Λουξεμβούργο μπορεί να είναι η Κύπρος. Με ό,τι αυτό θα συνεπάγεται για το κύρος της χώρας μας, για την περαιτέρω οικονομική της ανάπτυξη και, το κυριότερο, για την ποιότητα της ζωής των πολιτών μας.

Ομιλία του Μενέλαου Κυπριανού στο Cyprus Forum 2026