Μια αδημοσίευτη συνομιλία με το Βάσο Λυσσαρίδη για τη απόπειρα εναντίον του και τη δολοφονία του Δώρου Λοϊζου

Στις 30 Αυγούστου 1974 εκείνοι, που ανέλαβαν να υλοποιήσουν το σχέδιο της καταστροφής της Κύπρου, προχώρησαν σε ένα ακόμη έγκλημα. Οι άνθρωποι της χούντας, της ΕΟΚΑ Β’, που ελάμβαναν έξωθεν εντολές οργάνωσαν δολοφονική επίθεση κατά του Βάσου Λυσσαρίδη και του Δώρου Λοίζου. Ο Δώρος σκοτώθηκε στην επίθεση, σώθηκε ο Λυσσαρίδης και η σύζυγος του Λοίζου, Βαρβάρα. Οι δολοφόνοι δεν συνελήφθησαν.

Οι οργανωτές επιβραβεύθηκαν και η υπόθεση αυτή παραμένει ανοικτή, όπως και το έγκλημα κατά της Κύπρου. Το 2014 είχα πραγματοποιήσει μια σειρά από συναντήσεις με τον Βάσο Λυσσαρίδη.  Συζητήσαμε για πολλά και διάφορά ζητήματα. Πολλά από όσα ειπώθηκαν παραμένουν αδημοσίευτα. Όπως το πιο κάτω απόσπασμα, που αναφέρεται στα όσα διαδραματίσθηκαν στις 30 Αυγούστου 1974, με την τρομοκρατική επίθεση, που είχε ως αποτέλεσμα τη δολοφονία του αγωνιστή, ποιητή, Δώρος Λοίζου.

– Τι έμεινε βαθιά μέσα σας από την απόπειρα εναντίον σας και τη δολοφονία του Δώρου;

– Κοίταξε, την ίδια ώρα της απόπειρας (το είπα πολλές φορές και μπορεί να φαίνεται παράξενο, αλλά δεν είναι) φαίνεται ότι λειτουργούν όλα τα κύτταρα του εγκεφάλου ταυτόχρονα. Αν πω τι σκέφτηκα εκείνα τα δευτερόλεπτα  ή ελάχιστα λεπτά, δεν γίνεται πιστευτό. Όμως το βασικό μου συναίσθημα, κι ας φαίνεται εγωιστικό, δεν πειράζει, δεν ήταν φόβος. Ήταν οργή. Πώς είναι δυνατό μερικοί δολοφόνοι να διακόψουν τη σκέψη μου, όχι να διακόψουν τη ζωή μου;  Διότι δεν είχαν το δικαίωμα μερικοί άχρηστοι να μου στερήσουν το δικαίωμα να σκέφτομαι. Ήταν το βασικό συναίσθημα και αυτό παρέμεινε. Δεν μου παρέμεινε μίσος γι’ αυτούς τους ανθρώπους. Γιατί μισείς κάτι που έχει υπόσταση ισάξιο, ειδάλλως τους περιφρονείς. Είναι σαν να λέω, σκοτώνω το μαχαίρι που ήρθε να με σκοτώσει. Μα, είναι το χέρι που πρέπει να σκοτώσω, όχι το μαχαίρι. Η ενέργεια αυτή έγινε μερικές ημέρες μετά τη σύσκεψη στο Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, που οι ένοπλοι της ΕΟΚΑ Β’ δεν με σκότωσαν, παρά το γεγονός ότι ήταν ένοπλοι, εντός της αίθουσας.

– Για τον Δώρο;

– Η θλίψη μου βαθύτατη, διότι ήξερα τις ικανότητές του. Όχι όλες… Ως ποιητή τον γνώρισα καλά αργότερα, για να είμαι δίκαιος. Έγραφε ωραία. Ήξερα και τις ικανότητές του και την ηθική του και τον είχα από τα πολύ ανερχόμενα στελέχη του Κινήματος. Το γεγονός ότι σκοτώθηκε, προσπαθώντας να μας σώσει τη ζωή, να μείνει όρθιος στο τιμόνι για να οδηγήσει το αυτοκίνητο, ουσιαστικά μου δάνεισε τη ζωή του. Αλλά στα ποιήματά μου, έγραφα ότι ήμουν απογοητευμένος, γιατί μου στέρησε έναν όρθιο θάνατο. Κι εξακολουθώ να πιστεύω ότι αν είχα πεθάνει τότε, θα είχα περισσότερη επίδραση. Αν τώρα λέω ότι τον λαό τον αγαπώ και με αγάπησε, σε σημείο που να μου δίνει πλειοψηφία κάποιες ώρες κρίσης, (όχι όλες), όπως ήταν το σχέδιο Ανάν, φαντάσου πόσο πιο μεγάλη επίδραση θα είχα αν πέθαινα. Θα μπορούσα να ήμουν πιο δυνατός.

– Είχατε τότε διανυκτερεύσει σπίτι του Δώρου, έτσι; Την προηγούμενη νύχτα.

– Την προηγούμενη νύχτα, ναι.

– Τι κουβέντες κάνετε;

– Ήταν και μια δημοσιογράφος, της Μάντσεστερ Γκάρντιαν. Μιλούσαμε για τη γενική προοπτική του Κυπριακού, τον αγώνα. Αισιόδοξα, πρέπει να πω, μηνύματα είχαμε. Βεβαίως είχαμε ήδη τις αμφιβολίες μας για το τι έγινε.

– Για ποιες αμφιβολίες μιλάτε;

– Για το πώς κινείται το Κυπριακό, σε ποια βάση.

– Κάνετε συζητήσεις πέραν του Κυπριακού;

– Για τον σοσιαλισμό. Νομίζω ότι συμπίπταμε πολύ στον διαλεκτικό σοσιαλισμό, υπό την καλή έννοια, δηλαδή όχι τυπικά πάνω σε δόγματα. Ο θρήσκος τουλάχιστον έχει την έννοια του Θεού. Όχι να πιάνεις ένα παράγωγο, κάποιας καλής σκέψης και να θεωρείς ότι έλυσες όλα τα προβλήματα. Δεν σηκώνει ούτε αμφισβήτηση, ούτε βελτίωση; Ο Δώρος ήταν μαζί μου. Είχε την ίδια αντίληψη.

– Πώς θα περιγράφατε φιλοσοφικά τη ζωή;

– Έχω την εντύπωση ότι περνάει κανείς πολλά στάδια. Είναι φυσικό να περνάει κανείς το στάδιο του θανάτου, δηλαδή της αποδοχής του τέλους. Φτάνεις στο σημείο – μπορεί να φανεί παράξενο, αλλά δεν είναι – που να φοβάσαι την αιωνιότητα περισσότερο από τον θάνατο. Ενώ κάποτε ο θάνατος ήταν ο φόβος. Λες, γιατί να τελειώσω τη ζωή μου; Όχι μόνο συμβιβάζεσαι με την έννοια του ατομικού τέλους, αλλά το θεωρείς ανεκτό. Σκέφτηκα τον εαυτό μου να λέω ότι είμαι αιώνιος. Θα μπορούσα να ζήσω στην αιωνιότητα με αυτό τον τρόπο; Δεν είμαι σίγουρος.

– Έχετε δηλαδή συμβιβαστεί με την ιδέα του θανάτου.

– Σίγουρα ναι. Μπορεί να φαίνεται λίγο προσωπικό, αλλά δεν είναι. Έχω τόσες φορές, θεωρητικά, ζήσει τον θάνατό μου, που μου είναι πολύ γνώριμος. Δεν θα μου δώσει τίποτε το καινούργιο.

– Δηλαδή πώς θα θέλατε να είναι το τέλος.

– Θα το ήθελα να ήταν όρθιο. Είναι αυτό που είπα για τον Δώρο, ότι μου δώρισε μια ολόκληρη ζωή, με τη στάση του συνέτεινε να διασωθώ, αλλά μου στέρησε έναν όρθιο θάνατο. Για μένα ο όρθιος θάνατος είναι πολύ πιο σημαντικός, παρά η παράταση της ζωής. Δεν είναι κάτι το οποίο θα επιδιώξεις. Θα έρθει. Μιλώ για όρθιο θάνατο όπως ήταν εκείνος της απόπειρας εναντίον μου. Ο όρθιος θάνατος αφήνει περισσότερες ρίζες στους ανθρώπους με τους οποίους συνδέεσαι, παρά η ίδια η ζωή. Εγώ λέω ότι αν είχα πεθάνει τότε – είναι εγωιστικό, αλλά ας μου επιτραπεί- η επίδρασή μου στους συναγωνιστές μου, στους συντρόφους μου, που τους αγαπώ και με αγαπούν, θα ήταν πολλαπλάσια της επίδρασης της επιθανατίου μου ζωής, γιατί ήταν μεταθανάτιος ζωή. Τις περισσότερες φορές, ιδιαίτερα στην ελληνική νοοτροπία, ο τρόπος που πεθαίνεις έχει μεγαλύτερη σημασία παρά ζωή. Ποιοι μένουν; Ο Αυξεντίου, ο Μάτσης, με τον τρόπο με τον οποίο πέθαναν, για να αναφερθώ στους δικούς μας. Επομένως, αν είσαι τυχερός και έχεις τον σωστό θάνατο, έχεις και τη σωστή διατήρηση της επαφής με τους συναγωνιστές με τους οποίους μοιράστηκες τα εν ζωή οράματα, θα μοιράζεσαι μαζί τους και τα εν θανάτω οράματα.

Με παρέμβαση αμερικανικής πρεσβείας απαγορεύθηκε

από το ΡΙΚ η μετάδοση του «Λεύτερου»

Στις 23 Αυγούστου 1976, σε ένα τηλεγράφημα της αμερικανικής πρεσβείας στη Λευκωσία προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, αναφέρεται σε προσπάθεια ( σ.σ. της πρεσβείας) να μην μεταδίδεται από το ραδιόφωνο του ΡΙΚ, το τραγούδι του Λεύτερου, στίχοι του οποίου ήταν του Δώρου Λοίζου.

Το ποίημα αυτό αναφερόταν εμμέσως στην αμερικανική πρεσβεία και ήταν πολύ προφητικό. Οι Αμερικανοί είχαν θορυβηθεί επειδή το θέμα είχε πάρει διαστάσεις και απασχόλησε τις εφημερίδες. Ως εκ τούτου θεώρησαν πως θα έπρεπε να παρουσιασθεί το όλο ζήτημα ως εσωτερικό θέμα της κυπριακής κυβέρνησης.

Αναφέρεται, μεταξύ άλλων, το τηλεγράφημα:

«1. Οι φιλο-κληριδικές εφημερίδες «Σημερινή» και «Αγών» δημοσίευσαν ειδήσεις στις 21 Αυγούστου ότι το κυπριακό τραγούδι-επιτυχία «Το Τραγούδι του λεύτερου» είχε απαγορευτεί. Απαγορεύθηκε η μετάδοση του από τον ραδιοτηλεοπτικό σταθμό ΡΙΚ, ο οποίος ελέγχεται από την Κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν από τον Δώρο Λοΐζου, ποιητή και συνεργάτη της ΕΔΕΚ, λίγο πριν τη δολοφονία του από αγνώστους ενόπλους κατά τη διάρκεια της απόπειρας δολοφονίας του ηγέτη της ΕΔΕΚ, Λυσσαρίδη, το 1974. Ο Λοΐζου έχει αναδειχθεί σε ήρωα και μάρτυρα της Αριστεράς και το τραγούδι του έχει ερμηνευτεί επανειλημμένα σε αντιαμερικανικές διαδηλώσεις και ταραχές. Ένας από τους στίχους του τραγουδιού αναφέρει: «Θα κάψω την πρεσβεία του θανάτου»· αυτό ερμηνεύεται γενικά εδώ ως αναφορά στην αμερικανική πρεσβεία.

2. Στις 22 Αυγούστου, η εφημερίδα «Φιλελεύθερος», η οποία απηχεί τις θέσεις της Κυπριακής Κυβέρνησης, δημοσίευσε είδηση ​​σύμφωνα με την οποία το τραγούδι απαγορεύτηκε μετά από επίμονες διαβήματα Αμερικανών αξιωματούχων —συμπεριλαμβανομένου του Πρέσβη Κρόφορντ— προς διάφορα πρόσωπα. Η εφημερίδα υποστήριξε ότι ο αμερικανικός «εκβιασμός» εντάθηκε σημαντικά μετά τις διαδηλώσεις κατά της πρεσβείας νωρίτερα εκείνο το έτος και ότι το ΡΙΚ ενέδωσε τελικά στις πιέσεις, όταν, κατά τη δίκη διαδηλωτών την προηγούμενη εβδομάδα, ένας από τους κατηγορουμένους χαρακτήρισε την αμερικανική πρεσβεία ως πρεσβεία του θανάτου. Η εφημερίδα «Τα Νέα», που πρόσκειται στον Λυσσαρίδη, κατηγόρησε τον Αμερικανό Πρέσβη ότι άσκησε πιέσεις τόσο στο Υπουργείο Εσωτερικών όσο και στο ΡΙΚ, και τόνισε  ότι αυτό ‘’συνιστά πρωτοφανές σκάνδαλο παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις της Κύπρου και εγείρει ζήτημα ηθικής τάξης΄΄».

Σημειώνεται ότι την είδηση στο Φιλελεύθερο, υπογράφει ο Άνθος Λυκαύγης.