Από την υποστολή της σημαίας στη συγκρότηση του ΡΙΚ και της CITA – Οι πρώτες διοικητικές πράξεις της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας τον Αύγουστο του1960

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 16ης Αυγούστου 1960 η Κύπρος έπαψε να αποτελεί αποικία του Βρετανικού Στέμματος και ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος. Η εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας αποτέλεσε την κορύφωση της μεταβατικής διαδικασίας που είχε δρομολογηθεί με τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου και συνοδεύτηκε από τη μεταβίβαση της κρατικής εξουσίας από τη βρετανική αποικιακή διοίκηση στα συνταγματικά όργανα της νέας Δημοκρατίας.

Με την έναρξη ισχύος του Συντάγματος στις 16 Αυγούστου 1960  συγκροτήθηκε η Βουλή των Αντιπροσώπων. Στο κτήριό της πραγματοποιήθηκε η επίσημη τελετή κατά την οποία ο τελευταίος Βρετανός Κυβερνήτης, Sir Hugh Foot, παρέδωσε την εξουσία στον Πρόεδρο Μακάριο Γ’ και στον Αντιπρόεδρο Δρα Φαζίλ Κιουτσούκ.

Την ίδια ημέρα, στο Κυβερνείο, η υποστολή της βρετανικής σημαίας και η έπαρση της σημαίας της Κυπριακής Δημοκρατίας συμβόλισαν το τέλος της αποικιακής περιόδου και την έναρξη της κρατικής ανεξαρτησίας. Από το 1963, ως επίσημη επέτειος της ανεξαρτησίας καθιερώθηκε η 1η Οκτωβρίου.

Η εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας δεν περιορίστηκε στη συνταγματική μεταβολή. Προϋπέθετε την άμεση συγκρότηση των θεσμών που θα εξασφάλιζαν τη διοικητική συνέχεια και τη λειτουργία του νέου κράτους. Για τον σκοπό αυτό, κατά τις τελευταίες ημέρες της αποικιακής διοίκησης (5-15 Αυγούστου 1960), εκδόθηκαν οι αναγκαίες νομοθετικές και διοικητικές πράξεις για την ανασυγκρότηση και τη μεταβίβαση βασικών δημόσιων οργανισμών στη δικαιοδοσία της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ιδιαίτερη θέση μεταξύ αυτών κατείχαν το Cyprus Broadcasting Corporation (ΡΙΚ) και η Cyprus Inland Telecommunications Authority (CITA)- ο πρόδρομος της μεταγενέστερης Αρχής Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (ΑΤΗΚ/CYTA). Τα αρχειακά τεκμήρια της περιόδου αποκαλύπτουν ότι, ήδη από τις 5 Αυγούστου 1960, ο Πρόεδρος-εκλεγμένος Μακάριος και ο Αντιπρόεδρος-εκλεγμένος δρ Φαζίλ Κιουτσούκ είχαν συμφωνήσει στη σύνθεση των πρώτων διοικητικών συμβουλίων των δύο οργανισμών. Ακολούθησαν οι αναγκαίες τροποποιήσεις της σχετικής νομοθεσίας, οι επίσημες πράξεις διορισμού των προέδρων και των μελών των διοικητικών συμβουλίων από τον Κυβερνήτη Sir Hugh Foot και, στις 15 Αυγούστου 1960, η κοινοποίηση των νέων νόμων στο Colonial Office στο Λονδίνο. Έτσι, κατά την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας, οι δύο οργανισμοί ήταν ήδη θεσμικά συγκροτημένοι και μπορούσαν να συνεχίσουν απρόσκοπτα τη λειτουργία τους υπό τη νέα κρατική εξουσία.

Η σημασία αυτών των πρώτων διοικητικών πράξεων υπερέβαινε τη στενή οργανωτική τους διάσταση. Το ΡΙΚ και η CITA αποτέλεσαν τους δύο βασικούς πυλώνες του συστήματος επικοινωνιών της νεοσύστατης Δημοκρατίας: το πρώτο διασφάλιζε τη δημόσια ενημέρωση και τη ραδιοτηλεοπτική παρουσία του κράτους, ενώ η δεύτερη εξασφάλιζε τη λειτουργία των τηλεπικοινωνιών, απαραίτητων για τη δημόσια διοίκηση, την άμυνα, την οικονομία και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας.

Η στρατηγική τους σημασία επιβεβαιώθηκε δραματικά δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, κατά την τουρκική εισβολή του 1974, όταν οι εγκαταστάσεις των τηλεπικοινωνιών και της κρατικής ραδιοφωνίας συγκαταλέχθηκαν μεταξύ των πρώτων στόχων των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η ιστορική αυτή εξέλιξη αναδεικνύει ότι η συγκρότηση των δύο οργανισμών τον Αύγουστο του 1960 δεν αποτέλεσε απλώς μια διοικητική αναδιοργάνωση, αλλά θεμελιώδη προϋπόθεση για την οικοδόμηση και τη διασφάλιση της κρατικής κυριαρχίας της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ιστορικό έγγραφο

Στο περιεχόμενο του πιο πάνω ιστορικού εγγράφου φαίνεται η προετοιμασία των πρώτων Διοικητικών Συμβουλίων δύο Οργανισμών που θα λειτουργούσαν από την πρώτη ημέρα της ανεξαρτησίας: Cyprus Broadcasting Corporation (CBC), το μετέπειτα Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου (ΡΙΚ) και Cyprus Inland Telecommunications Authority (C.I.T.A.), η μετέπειτα Αρχή Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (ΑΤΗΚ/ΣΥΤΑ – CYTA). Πρόκειται για επιστολή του Υφυπουργού παρά τω Προέδρω, Απόστολου Κοντού προς τον Βρετανό Κυβερνήτη Sir Hugh Foot, ημερομηνίας 5 Αυγούστου 1960, δηλαδή 11 ημέρες πριν από την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αναφέρει πως «ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, σε συνεννόηση με τον δρα Φαζίλ Κιουτσούκ, όρισε τα πρόσωπα που θα υπηρετούσαν στα Διοικητικά Συμβούλια του C.B.C. και της C.I.T.A. Στο πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο του CBC (ΡΙΚ), διορίστηκαν: Πρόεδρος ο Φρίξος Πετρίδης και μέλη οι Ρένος Σολωμίδης, Στέλλα Σουλιώτη, Φρίξος Μικελλίδης, Ευγένιος Κότσαπας, Halit Ali Riza και Tewfik Riza.

Στο πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο της C.I.T.A. (ΣΥΤΑ/ΑΤΗΚ), πρόεδρος διορίστηκε ο Γιώργος Χαραλάμπους και αντιπρόεδρος ο Mustafa Kanaan, ενώ μέλη διορίστηκαν οι Νίκος Ρούσσος, Γιαννάκης Αγρότης, Γιώργος Παρασκευαϊδης, Ανδρέας Κατσελλής και Ramadan Djemil.

Το έγγραφο αποδεικνύει ότι οι διοικήσεις ΡΙΚ και  CITA είχαν αποφασισθεί πριν από την 16η Αυγούστου 1960.  Οι διορισμοί έγιναν δε από κοινού από τον Μακάριο και τον Δρα Κιουτσούκ, σύμφωνα με το πνεύμα των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου και η βρετανική διοίκηση ενημερωνόταν ώστε οι οργανισμοί να λειτουργήσουν αμέσως με την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Αποκαλυπτικές στο έγγραφο είναι και οι χειρόγραφες σημειώσεις του Sir Hugh Foot, στις οποίες, μεταξύ άλλων, αναφέρει: “These recommendations may be accepted and formally announced” και διερωτάται αν απαιτείται κάποια νομική πράξη ή διοικητικό μέσο (“instrument”) για να ισχύσουν οι διορισμοί, καθώς και αν αυτό θα προβλεπόταν από τον νόμο για το CBC και αντίστοιχα για τη CITA. Αυτό δείχνει ότι στις αρχές Αυγούστου 1960 γινόταν ακόμη ο συντονισμός της νομικής διαδικασίας για την επίσημη σύσταση των δυο οργανισμών.

 Ένα δεύτερο τεκμήριο συμπληρώνει εξαιρετικά το πρώτο και αποκαλύπτει τη νομική προετοιμασία της ίδρυσης του ΡΙΚ. Πρόκειται για Νομική Έκθεση (Legal Report) σχετικά με τον Νόμο “The Cyprus Broadcasting Corporation (Amendment) Law, 1960” ημερ. 11 Αυγούστου 1960, με τον Γενικό Εισαγγελέα, Κρίτων Τορναρίτη να εισηγείται την άμεση ψήφιση τροποποιητικού νόμου για να καταστεί δυνατή η ανασυγκρότηση του ΡΙΚ. Στην έκθεση εξηγείται ο σκοπός του τροποποιητικού νόμου: “The purpose of the proposed Law is to make further provision for the reconstitution of the Cyprus Broadcasting Corporation…”, δηλαδή: «Σκοπός του προτεινόμενου νόμου είναι να προβεί σε περαιτέρω ρυθμίσεις για την ανασυγκρότηση του Κυπριακού Ραδιοφωνικού Ιδρύματος».

Οι βασικές αλλαγές ήταν η αύξηση των διοριζόμενων μελών του Διοικητικού Συμβουλίου από τέσσερα σε έξι και η αύξηση της απαρτίας από τρία σε πέντε μέλη.

Ιδιαίτερα σημαντική  είναι η δεύτερη παράγραφος στην οποία γίνεται αναφορά στο γεγονός ότι ο Κυβερνήτης δύναται νομίμως να θεσπίσει τον νόμο αυτό και, λόγω του επείγοντος του χαρακτήρα του, μπορούσε να το πράξει χωρίς προηγούμενη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα. “In my opinion His Excellency the Governor may properly enact this law and viewing its urgency he may do so without the prior publication…”

Αρχειακά τεκμήρια

Τα δύο αυτά τεκμήρια αποδεικνύουν ότι η συγκρότηση του ΡΙΚ και της CITA δεν ήταν μεταγενέστερη εξέλιξη, αλλά αποτελούσε μέρος των πρώτων διοικητικών και νομοθετικών ενεργειών που προετοίμασαν την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τα αρχειακά τεκμήρια της 5ης και της 11ης Αυγούστου 1960 αποδεικνύουν ότι, πριν ακόμη από την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στις 16 Αυγούστου 1960, είχαν ολοκληρωθεί τόσο η επιλογή των πρώτων διοικητικών συμβουλίων του Cyprus Broadcasting Corporation (ΡΙΚ) και της Cyprus Inland Telecommunications Authority (CITA/ΑΤΗΚ), όσο και η αναγκαία νομοθετική προετοιμασία για την ανασυγκρότηση των δύο οργανισμών. Αποτελούν, συνεπώς, πρωτογενή τεκμήρια των πρώτων διοικητικών πράξεων του νέου κυπριακού κράτους.

    Τα πιο πάνω  έγγραφα αποτελούν την ίδια την πράξη διορισμού του πρώτου Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του ΡΙΚ και της ΣΙΤΑ. Το πρώτο έγγραφο υπογράφεται στις 12 Αυγούστου 1960 και το δεύτερο στις 13 Αυγούστου 1960 από τον M. R. Popham, , αναφέροντάς τους ότι ο Εξοχότατος Κυβερνήτης αποφάσισε να τους διορίσει Προέδρους των δυο Διοικητικών Συμβουλίων με άμεση ισχύ. “His Excellency the Governor has been pleased to appoint you as Chairman of the Board of the Cyprus Broadcasting Corporation / of the Board of the Inland Telecommunications Authority with effect from 12th August, 1960”.

Ο τελευταίος Βρετανός Κυβερνήτης ασκεί την εξουσία που του παρείχε η αποικιακή νομοθεσία, ώστε οι νέοι οργανισμοί να είναι έτοιμοι πριν από την ανεξαρτησία.

Ανακοινώσεις σύμφωνες με τις προτάσεις Μακαρίου και Κουτσιούκ

Τα έγγραφα συγκροτούν μια ενιαία αλυσίδα πρωτογενών πηγών που τεκμηριώνει τη δημιουργία του ΡΙΚ και της CITA , δηλ. πολιτική απόφαση του Προέδρου Μακαρίου και του Αντιπροέδρου δρος Φαζίλ Κιουτσούκ για τη σύνθεσή τους. Ακολούθησε η νομοθετική προετοιμασία για την ανασυγκρότηση των οργανισμών μέσω του τροποποιητικού νόμου με την επίσημη διοικητική πράξη διορισμού του πρώτου Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου να γίνεται από  άποψη διοικητικού δικαίου, το τεκμήριο αποδεικνύει την έκδοση της επίσημης πράξης διορισμού, η οποία αποτέλεσε μία από τις τελευταίες πράξεις της αποικιακής διοίκησης και ταυτόχρονα θεμελίωσε τη λειτουργία ενός από τους πρώτους δημόσιους οργανισμούς της Κυπριακής Δημοκρατίας.

 Αυτό είναι το προσχέδιο της επίσημης διοικητικής πράξης διορισμού του πρώτου Διοικητικού Συμβουλίου του Cyprus Broadcasting Corporation (CBC). Σε συνδυασμό με τα προηγούμενα έγγραφα, πλέον διαθέτετε σχεδόν ολόκληρο τον διοικητικό φάκελο της ίδρυσης του ΡΙΚ.

Το έγγραφο αναφέρεται στον διορισμό του Προέδρου και των Μελών του Οργανισμού σύμφωνα με το άρθρο 5(1) των περί Κυπριακής Ραδιοφωνίας Νόμων 1958-1960. “The Cyprus Broadcasting Laws 1958 to 1960. Appointment of Chairman and Members of the Corporation under Section 5(1)”.

Η σύνθεση είναι ακριβώς η ίδια όπως την είχε προτείνει ο Μακάριος με τον δρα Κιουτσούκ στις 5 Αυγούστου 1960.  Όλοι οι προηγούμενοι διορισμοί του Προέδρου και των Μελών του ΡΙΚ τερματίζονται με την παρούσα. Αυτό σημαίνει ότι καταργείται το αποικιακό Διοικητικό Συμβούλιο, δημιουργείται νέο Συμβούλιο και η μετάβαση γίνεται χωρίς διακοπή πριν από την ανεξαρτησία. “All previous appointments of Chairman and Members of the Cyprus Broadcasting Corporation are hereby terminated”.

Το έγγραφο είναι το αντίστοιχο του ΡΙΚ για την CITA (Cyprus Inland Telecommunications Authority) και έχει την ίδια νομική σημασία. Πρόκειται για το σχέδιο της επίσημης πράξης διορισμού του πρώτου Διοικητικού Συμβουλίου της Cyprus Inland Telecommunications Authority (CITA). Η τυπική εισαγωγή “In exercise of the powers vested in him…”, δηλώνει ότι πρόκειται για διοικητική πράξη του Κυβερνήτη.

Πώς η CITA έγινε τελικά CYTA και οι διαβουλεύσεις για την έγκριση των πρώτων διοικητικών συμβούλων

Στο κείμενο διακρίνονται χειρόγραφες διορθώσεις με κόκκινο μελάνι. Αρχικά γινόταν λόγος για Cyprus Inland Telecommunications Authority, ενώ στη συνέχεια προστίθενται ή διορθώνονται όροι που παραπέμπουν στη νομική ονομασία Cyprus Telecommunications Authority. Αυτό δείχνει ότι ακόμη και λίγες ημέρες πριν από την ανεξαρτησία γίνονταν επεξεργασίες της τελικής νομικής μορφής και ονομασίας του οργανισμού.

Το πιο πάνω έγγραφο λειτουργεί ως ο κρίκος που συνδέει τη νομοθετική προετοιμασία με την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Πρόκειται το τηλεγράφημα με αρ. 1189 του Κυβερνήτη της Κύπρου προς τον Secretary of State for the Colonies στο Λονδίνο, ημερομηνίας 15 Αυγούστου 1960, που αναφέρει ότι οι δύο νόμοι (No. 20 of 1960-The Inland Telecommunications Service (Amendment) Law, 1960 και No. 21 of 1960-The Cyprus Broadcasting Corporation (Amendment) Law, 1960) έχουν ήδη θεσπισθεί.

Το τηλεγράφημα επιβεβαιώνει ότι μέχρι την 15η Αυγούστου 1960 είχαν ολοκληρωθεί τόσο η ψήφιση του τροποποιητικού νόμου για την CITA και το CBC, όσο και η αποστολή των νόμων στο Λονδίνο σύμφωνα με την αποικιακή διαδικασία. Επομένως, την επομένη (16 Αυγούστου) οι δύο οργανισμοί ήταν ήδη νομικά συγκροτημένοι. Αυτό το τηλεγράφημα αποδεικνύει ότι οι τελευταίες νομοθετικές και διοικητικές ενέργειες της αποικιακής κυβέρνησης είχαν αποκλειστικό σκοπό να εξασφαλίσουν ότι το ΡΙΚ και η CITA, θα μεταβιβάζονταν χωρίς καμία διακοπή στην Κυπριακή Δημοκρατία.

Διαπραγματεύσεις που προηγήθηκαν μέσω τριών αποκαλυπτικών εγγράφων.

Στις 7 Ιανουαρίου 1960, εμπιστευτικό σημείωμα αναφέρεται στις αποφάσεις του Joint Council της 24ης Νοεμβρίου 1959. Το σημαντικό σημείο είναι ότι η τροποποίηση του νόμου του Cyprus Broadcasting Corporation αναβλήθηκε για δύο λόγους: (α) υπήρχαν αντιδράσεις του προσωπικού του ΡΙΚ, και (β) κυρίως ο Δρ Κουτσιούκ επιθυμούσε να συμφωνήσει με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο τη σύνθεση του νέου Διοικητικού Συμβουλίου. Αποκαλύπτεται μάλιστα η ανησυχία της αποικιακής διοίκησης: “Could you please advise me whether Dr. Kutchuk has yet had an opportunity to discuss the second point with Archbishop Makarios…”, δηλαδή η κυβέρνηση δεν μπορούσε να προχωρήσει αν προηγουμένως δεν υπήρχε πολιτική συμφωνία μεταξύ των δύο εκλεγμένων ηγετών.

Το ΡΙΚ δεν θεωρείτο απλός δημόσιος οργανισμός. Από τα τέλη του 1959 αντιμετωπιζόταν ως ένας από τους βασικούς κρατικούς θεσμούς που έπρεπε να αντικατοπτρίζει τη δικοινοτική δομή της νέας Δημοκρατίας.

Σε ένα ακόμα έγγραφο, ημ. 15 Ιανουαρίου 1960 αποκαλύπτονται οι τουρκοκυπριακές προτάσεις που είχε ζητήσει ο Δρ Κουτσιούκ κατά τη συνάντησή του με τον Μακάριο στις 27 Νοεμβρίου 1959. Οι προτάσεις ήταν δύο:

 (α) το νέο Διοικητικό Συμβούλιο να περιλαμβάνει δύο Τουρκοκύπριους, από τους οποίους ο ένας να είναι Αντιπρόεδρος και

(β) ο Γενικός Διευθυντής του ΡΙΚ να έχει Τούρκο Αναπληρωτή Γενικό Διευθυντή. Το δεύτερο σημείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει ότι η δικοινοτική συμμετοχή δεν αφορούσε μόνο τα διοικητικά συμβούλια αλλά και τη διοικητική ιεραρχία του οργανισμού.

Η επιστολή καταλήγει στο ότι ο Μακάριος υποσχέθηκε να εξετάσει τις προτάσεις αλλά ακόμη δεν είχε απαντήσει. Η συμφωνία αρχίζει να παίρνει μορφή. Στις 3 Ιουνίου 1960, ο Υφυπουργός του δρος Κουτσιούκ ενημερώνει τον Υφυπουργό του Μακαρίου ότι, μετά τη νέα συνάντησή τους της 1ης Ιουνίου 1960, ο Αντιπρόεδρος προτείνει πλέον συγκεκριμένα πρόσωπα. Για το ΡΙΚ τους Halit Ali Riza και Tewfik Riza και για τη CITA τους Mustafa Kanaan (Vice-Chairman) και Ramadan Djemil.  Στο τέλος ζητεί να πληροφορηθεί ποιοι θα είναι οι πέντε Έλληνες που θα ορίσει ο Μακάριος.

*Διδάκτωρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου