Τι πυροδοτεί τους σύγχρονους λαϊκούς ξεσηκωμούς στην καθ’ ημάς ευρωπαϊκή Ανατολή; Η εξέγερση των Αλβανών εναντίον του πρωθυπουργού τους και των κομπραδόρων φίλων του με αφορμή τα σχέδια ανέγερσης θερέτρου σε προστατευόμενη περιοχή, δεν μοιάζει με κεραυνό εν αιθρία.

Η ιλλυρική μήνις του ευάριθμου μα σκληροτράχηλου βαλκανικού λαού ξέσπασε σε συνέχεια συναφών κινημάτων σε άλλες χώρες της χερσονήσου του Αίμου. Το κίνημα των Τεμπών στην Ελλάδα, ο ξεσηκωμός στη Σερβία για τους νεκρούς του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ, φαίνεται να ανήκουν στην ίδια γενεαλογία: οριζόντια οργάνωση, πολυεπίπεδο πολιτικό και κοινωνικό φορτίο που συμπυκνώνεται σε «ειδικά» εκ πρώτης όψεως αιτήματα.

Οι εξελίξεις σε Αλβανία και Σερβία ανακινούν τα περί «αντιστασιακού ήθους» των βαλκάνιων λαών. Ανακαλώ το δημοφιλές σόφισμα που ακουγόταν στα ελληνικά μνημονιακά χρόνια: «είναι μέχρι να γίνει το μπαμ. Αν γίνει δεν θα μαζεύεται».

Πολλές οι περιπέτειες των Βαλκανίων -άλλοτε ανώδυνες αλλά πιο συχνά αιματοβαμμένες- που τροφοδοτούν τον θρύλο περί βαλκανικής ενδημικής τάσης στην ανυπακοή. Κλέφτες, αρματολοί, παρτιζάνοι, λήσταρχοι, χαΐνηδες, αντάρτες: είναι οφθαλμοφανές ότι η πρώτη αντίδραση σε οτιδήποτε φορετό στα Βαλκάνια είναι η αντίσταση ή, έστω, η έντονη δυσφορία.

«Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλασε», αποφθεγματίζει ο Σαββόπουλος στον διαστημικό του «Μπάλλο» (1971). Το έγραψε σε μια εποχή που τα Βαλκάνια οργώνονταν και σπέρνονταν από προσωπικότητες όπως ο Τίτο, ο Παναγούλης, ο Θεοδωράκης. Ο στίχος υπονοεί εμπειριοκρατικά ότι υπάρχει ένα κοινό αντιστασιακό αντανακλαστικό στις ψυχές των Βαλκάνιων.

Θυμάμαι να πέφτω πάνω σε αυτό τον στίχο -στις ειδήσεις, σε πρωτοσέλιδα εφημερίδων, σε επιθεωρησιακά σκετς, σε συζητήσεις με τον πατέρα μου- σε διάφορες στιγμές της Ιστορίας της δεκαετίας του ’90. Ένας στίχος άλλοθι· μία αόριστη υπόσχεση λύτρωσης στην ηθικά καθημαγμένη βαλκανική μας καθημερινότητα.

Είκοσι χρόνια μετά, με το «Αγύριστο κεφάλι», ο Μίλτος Πασχαλίδης επιχειρεί -με κάπως ομιχλώδη τρόπο είναι η αλήθεια- να απαντήσει: «Δεν είναι εδώ Βαλκάνια, σου το ’πα. Εδώ είναι παίξε, γέλασε και σώπα». Είναι η εποχή των ελληνικών παχέων αγελάδων που μουγκανίζουν την επερχόμενη καταστροφή πάνω στα συντρίμμια της βομβαρδισμένης Γιουγκοσλαβίας, του μεγάλου σκανδάλου του χρηματιστηρίου, των ιαχών του UCK και του παρολίγον εμφυλίου στην τότε ΠΓΔΜ.

1983. Αφού έχει ολοκληρώσει την εθνοκεντρική, δεξιά του στροφή και αφήνοντας πίσω του τον πιο κοσμοπολίτικο «Μπάλλο» για τον πιο αυτοαναφορικό «Τσάμικο», ο Σαββόπουλος εντοπίζει το εναπομείναν βαλκανικό αντιστασιακό ήθος στη δική του χώρα: «Η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει. Κι όποιος δεν καταλαβαίνει δεν ξέρει πού πατά και πού πηγαίνει.»

Η νέα απάντηση θα έρθει από τον λαμπρό του μαθητή, τον Αλκίνοο Ιωαννίδη, εικοσιέξι χρόνια μετά: «Έχεις πατρίδα το φόβο, γυρεύεις να βρεις γονείς, μισείς τον μέσα σου ξένο. Κι όχι, δεν καταλαβαίνω δεν ξέρω που πατώ και που πηγαίνω.» (Πατρίδα, 2009). Είναι η χρονιά που ο Αλκίνοος ολοκληρώνει τη δική του στροφή προς έναν πιο ριζοσπαστικό στίχο. Έχουν προηγηθεί η δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, η εξέγερση του Δεκέμβρη 2008, το ξέσπασμα της μεγάλης κρίσης.

Καθώς στα μνημονιακά χρόνια της απόλυτης ήττας η φράση «εδώ είναι Βαλκάνια» εγκαταλείπεται, τη θέση της παίρνουν οι θεωρίες συνωμοσίας, οι θυμοσοφίες, η χρυσωμένη υποταγή στο μεταμοντέρνο, ασύμμετρο κόσμο. Αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε τι μας κρατάει από το να στείλουμε τα πολιτικά τέρατα στο διάολο. «Γιατί δεν βγαίνουμε στους δρόμους;» αναρωτιόμαστε ψυχιατρικά.

Θυμάμαι, από εκείνα τα χρόνια, μια παρανοϊκή αντιπαράθεση με έναν οικογενειακό φίλο σε ένα κυριακάτικο τραπέζι:

  • Βαγγέλη, μας έχουν διαλύσει κι εμείς σιωπούμε.
  • Ε, να βγούμε στους δρόμους.
  • Ε, πώς να βγούμε; Αφού μας ψεκάζουν.
  • Να σε ρωτήσω, ρε Στάθη. Πώς γίνεται να σε ψεκάζουν και ταυτόχρονα να έχεις συνείδηση ότι σε ψεκάζουν;
  • …

Επιστροφή από τη νεφελοκοκκυγία των αναμνήσεων στη μασίφ κυπριακή πραγματικότητα. Ένας πρώην Πρόεδρος, εσαεί ηγεμόνας, σπάει πλάκα με δημοσιογράφους περιτριγυρισμένος από κλάιν μάιν δικηγόρους που του ψιθυρίζουν απροσχημάτιστα συμβουλές. Φαντάζομαι ότι κάτι θα βρούμε πάλι για να δικαιολογηθούμε: τα εμβόλια, τα δηλητηριώδη αέρια από τις ισραηλινές βόμβες στη Γάζα, τα φάρμακα που βάζουν στο χαλούμι. «Εδώ είναι Μέση Ανατολή». Τελεία.

Ελεύθερα, 05.07.2026