Νικορέστης Χανιωτάκης: Ο Νίκος Ξυλούρης τραγουδούσε για να σμίξει τον κόσμο

Ενενήντα χρόνια από τη γέννηση του σπουδαίου τραγουδιστή, η παράσταση «Νίκος Ξυλούρης – Ο Αρχάγγελος της Κρήτης» που συγκίνησε το κοινό στην Ελλάδα, περιοδεύει και στην Κύπρο. Ο σκηνοθέτης Νικορέστης Χανιωτάκης τονίζει πως ο Ξυλούρης είναι ένα σύμβολο αντίστασης, ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στη χούντα, υπερασπίστηκε την ελευθερία, τα ιδανικά, τις ανθρώπινες αξίες. Γι’ αυτό η φωνή του έχει συνδεθεί με τις χαρές και τις πίκρες των ανθρώπων.

Η σχέση του Νικορέστη Χανιωτάκη με την Κύπρο πάει αρκετά χρόνια πίσω. Θυμάται ότι το 2008 είχε έρθει ως ηθοποιός με το Θέατρο Τέχνης και τους «Όρνιθες του Αριστοφάνη», την παράσταση της ζωής του, όπως λέει ο ίδιος. Έκτοτε ξανάρθε αρκετές φορές στο νησί μας με άλλα θεατρικά έργα, όμως είναι η πρώτη φορά που έρχεται ως σκηνοθέτης με την εμβληματική μουσικοθεατρική παράσταση για τον λυράρη και ερμηνευτή Νίκο Ξυλούρη. Μου λέει ακόμη πως τον συνδέει βαθιά φιλία με τον Αλκίνοο Ιωαννίδη, με τον οποίο συνεργάστηκαν στο έργο «Ματωμένος γάμος».

-Ποια ήταν η πρόκληση που αντιμετωπίσατε, ζωντανεύοντας μουσικοθεατρικά τον «Αρχάγγελο της Κρήτης»; Η πρόκληση ήταν να προσεγγίσουμε όσο το δυνατόν με μεγαλύτερο σεβασμό και ακρίβεια την ψυχή αυτού του ανθρώπου. Θελήσαμε να αποτυπώσουμε το φως του όσο καλύτερα γίνεται. Δεν προσπαθήσαμε να μιμηθούμε την αξεπέραστη φωνή του, γιατί αυτή είναι ασύγκριτη, αμίμητη. Στόχος μας ήταν να μπορέσουμε να αποδώσουμε πάνω στη σκηνή το μεγαλείο, την προσωπικότητά του, την καθαρότητα των ματιών του, την ψυχή του και να δείξουμε ότι το φως που εξέπεμπε είναι δυνατό και στις μέρες μας.

-Τι είναι για τους Κρητικούς ο Ξυλούρης; Ένα σύμβολο. Είναι ο Κρητικός όλης της Ελλάδας – και της Κύπρου φυσικά, γιατί αγαπήθηκε πολύ κι εδώ. Υπήρξε ένας άνθρωπος που ταυτίστηκε με την παραδοσιακή μουσική, με τα ριζίτικα. Είναι βεβαίως και ένα σύμβολο αντίστασης, αφού ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στη χούντα, υπερασπίστηκε την ελευθερία, τα ιδανικά, τις ανθρώπινες αξίες, γι’ αυτό και η φωνή του συνδέθηκε με τις χαρές, με τις πίκρες. Τραγουδούσε σε γάμους, σε γιορτές, τραγουδούσε μοιρολόγια για το πένθος. Μπορούσε να εκφράσει όλα τα συναισθήματα του ανθρώπου, με αλήθεια και με απλότητα.

-Συνεργαστήκατε με τη μητέρα σας, τη Ζαχαρία Πετράκη, για το αφιέρωμα στον Ξυλούρη. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία; Είναι ευλογία να συνεργάζομαι με τη μητέρα μου, την οποία θαυμάζω πάρα πολύ, την εκτιμώ και τη σέβομαι. Είναι μία σπουδαία δημιουργός με ευαισθησία και ταλέντο. Αυτή έχει γράψει τα κείμενα, από την αρχή μέχρι το τέλος. Έκανε όλη την έρευνα για 4-5 χρόνια. Έψαξε διάφορες πηγές, πήρε συνεντεύξεις, μίλησε με πολλούς ανθρώπους. Ήταν πολύ σημαντικό να διασταυρώσει τις πληροφορίες που συγκέντρωσε, επειδή πολλές φορές συμβαίνει οι πηγές να λένε διαφορετικά πράγματα για το γεγονός που ερευνάς.  

-Το ότι κατάγεστε από την Κρήτη συνέβαλε στο να μπείτε στη ψυχοσύνθεση του Ξυλούρη; Οπωσδήποτε βοήθησε. Επειδή είμαι από την Κρήτη, μπορώ να γνωρίζω κάπως καλύτερα τις μυρωδιές, τους ήχους, τα τοπία. Και ήταν όχι μόνο βοηθητικό για τη σκηνοθεσία μου, αλλά και ο λόγος που θέλησα να ανεβάσω αυτή την παράσταση. Όταν ξεκινήσαμε με τη μητέρα μου να δημιουργούμε το κείμενο, η συγκίνησή μας ήταν πολύ μεγάλη επειδή αγαπάμε πολύ τον τόπο μας, έχουμε αναμνήσεις από την οικογένειά μας. Η μητέρα μου αφιερώνει το κείμενο στη γιαγιά της, την Αικατερίνη Πατραμάνη, από τις Κορφές του Μαλεβιζίου, που της μιλούσε συνέχεια για τον Ξυλούρη και τον αγαπούσε πολύ. Αυτό ήταν το αρχικό ερέθισμα, κι εγώ στη συνέχεια πήρα αυτή την αγάπη για τον Ξυλούρη από την οικογένειά μου.

-Ποια ήταν η συμβολή της συζύγου του Ξυλούρη και της κόρης του; Αφότου η μητέρα μου έγραψε το πρώτο κείμενο και μου το παρέδωσε, συναντηθήκαμε όλοι μαζί, εγώ κι εκείνη με τη σύζυγο του Νίκου, την Ουρανία και η Ρηνιώ, την κόρη του, στο σπίτι τους. Μας άνοιξαν την αγκαλιά τους, το σπίτι τους, φάγαμε, μιλήσαμε και γνωριστήκαμε. Και μετά από αυτή τη συνάντηση αρχίσαμε να βρισκόμαστε μαζί κάθε εβδομάδα σχεδόν. Μου αφηγούντο τις δικές τους αναμνήσεις για τις στιγμές στη ζωή του κι έτσι προέκυψε μια συνεπιμέλεια και εμπλουτισμός του αρχικού κειμένου. Η προσφορά τους ήταν πάρα πολύ σημαντική. Μέσα από αυτή τη συνεργασία, η Ουρανία έγινε σαν δεύτερη μητέρα μου και η Ρηνιώ, η κόρη της, δεύτερη αδερφή μου. Αγαπηθήκαμε πάρα πολύ, μιλούσαμε στο τηλέφωνο ατέλειωτες ώρες, κλαίγαμε, γελάγαμε μαζί. Οι συναντήσεις μας εκείνες μπορώ να πω πως ήταν σαν ένα δεύτερο έργο.

-Πώς επιλέξατε τον Αιμιλιανό Σταματάκη για να ερμηνεύσει τον μεγάλο τραγουδιστή; Έχει κι αυτός ρίζες από την Κρήτη, όμως η επιλογή του ήταν ενστικτώδης. Όταν του είπα ότι θέλω να κάνει τον Ξυλούρη έπαθε σοκ, ταράχτηκε πολύ, θετικά βέβαια. Ήταν και για εκείνον μια πολύ μεγάλη πρόκληση και ξεκίνησε αμέσως να δουλεύει, να μαθαίνει λύρα, να τραγουδάει τα ριζίτικα και να κάνει μαθήματα με ειδικό δάσκαλο. Του είμαι ευγνώμων διότι «μπήκε στα παπούτσια» του Ξυλούρη σε έναν πολύ δύσκολο ρόλο. Έδωσε όλη την ψυχή και όλο το ταλέντο του.

-Συναντήσατε δυσκολίες στην προσπάθειά σας να αποδώσετε θεατρικά την πορεία του; Υπήρχαν κάποιες δυσκολίες που για μένα ήταν προκλήσεις. Καταρχήν ήταν περίπλοκο να πάρουμε τα δικαιώματα για τα τραγούδια που θέλαμε στην παράσταση, επειδή ο Ξυλούρης. συνεργάστηκε με όλους του σπουδαίους συνθέτες εκείνης της εποχής: Με τον Σταύρο Ξαρχάκο, τον Χρήστο Λεοντή, τον Λουκά Θάνο, τον Ηλία Ανδριόπουλο, τον Γιάννη Μαρκόπουλο. Όπως καταλαβαίνετε, έπρεπε να αποταθούμε σε πολλές πλευρές για να πάρουμε τα δικαιώματα, μια διαδικασία που απαιτεί κόπο και χρόνο. Το δεύτερο κομμάτι είχε να κάνει με τη θεατρική πράξη και το γεγονός ότι δεν θέλαμε να «αγιοποιήσουμε» ή να ηρωοποιήσουμε τον χαρακτήρα του Νίκου Ξυλούρη.

-Πώς το καταφέρατε αυτό; Ψάξαμε να βρούμε και αρνητικές του πλευρές. Ωστόσο, εκεί αντιμετωπίσαμε άλλη μια δυσκολία: Όχι μόνο δεν βρίσκαμε αρνητικά στοιχεία του, αλλά ερχόντουσαν στις πρόβες άνθρωποι που τον είχαν ζήσει πολύ στενά, πέρα από την οικογένειά του. Είχαμε μαζί μας στην πρόβα την Άλκηστη Πρωτοψάλτη πέρσι, η οποία τραγουδούσε στην περσινή παράσταση και έκανε τις αφηγήσεις. Είχε συνεργαστεί η ίδια μαζί του και μας έλεγε: «Παιδιά, αυτός ο άνθρωπος ήταν φως, ήταν όντως ένας αρχάγγελος». Δεν μπορέσαμε να βρούμε αρνητικά στον χαρακτήρα του, κάτι που για το θέατρο είναι προβληματικό. Βρήκαμε λοιπόν κάποιες δυσκολίες και εμπόδια που ο ίδιος ο Ξυλούρης αντιμετώπισε στη ζωή του, ορισμένες θυσίες που έπρεπε να κάνει. Από αυτά προέκυψαν κάποια αρνητικά πράγματα, όχι όμως στο χαρακτήρα ή στην προσωπικότητά του.

-Ο Ρος Ντέιλι  επιμελήθηκε την ενότητα με τα κρητικά τραγούδια. Πώς ήταν η συνεργασία σας; Εμείς τον λέμε «ο Ιρλανδός Κρητικός».Του ζητήσαμε να είναι και επί σκηνής, αλλά δυστυχώς οι υποχρεώσεις του δεν του το επέτρεψαν διότι ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο για συναυλίες. Όμως ανέλαβε να επιμεληθεί το κρητικό πρόγραμμα, ήταν μάλιστα εκείνος που μας πρότεινε τα δύο υπέροχα κρητικόπουλα, τον Μαθιό και τον Ραφαήλ Δαμουλάκη, οι οποίοι είναι οι δύο μουσικοί μας που παίζουν λύρα και λαούτο αντίστοιχα και τραγουδάνε τα κρητικά τραγούδια. Ήρθαν από την Κρήτη στην Αθήνα γι’ αυτή την παραγωγή και τώρα είναι μαζί μας σε όλη την περιοδεία. Να προσθέσω ότι ο Ρος Ντέιλι ήταν πολύ φίλος με τον Ξυλούρη και την οικογένειά του. Είναι ένας μοναδικός και ξεχωριστός άνθρωπος. Έχει παντρέψει τη λύρα και το παραδοσιακό με το μοντέρνο με ένα μαγικό τρόπο.

-Σημαντικό ρόλο στην πορεία του Ξυλούρη έπαιξε η κυκλοφορία των Ριζίτικων το 1971, όπως τα ενορχήστρωσε ο Γιάννη Μαρκόπουλος. Είναι μια ενότητα που περιλαμβάνεται στην παράσταση; Όλες οι σημαντικές ενότητες στη ζωή του, όπως και αυτή, περιλαμβάνονται στην παράσταση. Τον ακολουθούμε από τότε που ήταν παιδί στα Ανώγεια και έκαψαν οι Γερμανοί το χωριό του. Μετά πήγε στο Ηράκλειο, πήρε την πρώτη του λύρα και άρχισε να παίζει στα πανηγύρια. Έτσι τον άκουσε σε ένα πανηγύρι ο Τάκης Λαμπρόπουλος, ο διευθυντής της δισκογραφικής εταιρείας Columbia, και έτσι πήγε στην Αθήνα. Ο δίσκος λοιπόν αυτός ήταν πολύ σημαντικός, επειδή για εκείνον τα ριζίτικα και η παραδοσιακή μουσική ήταν η ύψιστη μουσική, αυτή που αγαπούσε περισσότερο να τραγουδάει. Εκτός λοιπόν από τα έντεχνα, για τα οποία τον ήθελαν όλοι οι συνθέτες, δηλαδή ο Ξαρχάκος, ο Λεοντής, ο Μαρκόπουλος, εκείνος επέμενε να τραγουδά τα ριζίτικα. Και για τον ίδιο ήταν προϋπόθεση να βγει εκείνος ο δίσκος. Ήθελε να συνδέσει τα ριζίτικα με όλους του Έλληνες, με όλους τους ανθρώπους. Να ανοίξει τα φτερά του για να πάει παντού, να φύγει από τα στενά όρια της Κρήτης. Και τα κατάφερε. Έκανε τον Ερωτόκριτο και την Ξαστεριά ύμνους.

-Έχει επίσης τραγουδήσει σε μπουάτ της Αθήνας. Ήταν και μια μορφή αντίστασης στη χούντα και τον φασισμό; Εκείνη ήταν η χρυσή περίοδος του Ξυλούρη, όταν ήταν στη μπουάτ Λήδρα με τον Γιάννη Μαρκόπουλο. Όλη η Αθήνα πήγαινε κάθε βράδυ να τον ακούσει και γέμιζε τους χώρους ασφυκτικά. Ήταν μια μορφή αντίστασης, επειδή στις μπουάτ που λειτουργούσαν την περίοδο της χούντας γινόταν μια μουσική λειτουργία, όπως έλεγε ο ίδιος. Επίσης η παράσταση «Το μεγάλο μας τσίρκο» εξελίχθηκε σε σύμβολο της αντίστασης. Του έκαναν την πρόταση η Τζένη Καρέζη, ο Καζάκος και ο Ξαρχάκος που έγραψε τα τραγούδια της παράστασης. Ο Ξυλούρης εμφανίστηκε επί σκηνής ως ο ντελάλης, ο τραγουδιστής του έργου, στο οποίο υπήρχαν πολλά υπονοούμενα κατά της χούντας. Στη δική μας παράσταση αφιερώνουμε ένα σημαντικό κομμάτι στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», όπως π.χ. μια σκηνή που περιγράφει πώς πείστηκε ο Ψαρονίκος από τον Ξαρχάκο, που ήταν φίλος του, να πάρει μέρος στην παράσταση.

-Αντιλαμβάνομαι πως δεν θελήσατε να κάνετε απλώς μια βιογραφία του Ξυλούρη, αλλά ταυτόχρονα να αποφύγετε σκηνοθετικά το μελό. Κανένα σημείο της παράστασης δεν θέλαμε να είναι μελό. Ούτε θέλαμε να είναι κάτι σαν ντοκιμαντέρ, αλλά επιδιώξαμε να έχει ζωή. Το θέατρο μου αρέσει να μιλάει στο συναίσθημα του ανθρώπου, να ανταλλάσσουμε συναισθήματα με τον θεατή. Να περνάει από διάφορα κύματα μέχρι να καταλήξει στην κάθαρση, που είναι ο τελικός στόχος, όπως στην αρχαία τραγωδία. Αν κάποιος δει εις βάθος τη ζωή του Ξυλούρη, θα καταλάβει ότι δεν είναι καθόλου μονοδιάστατη. Λόγου χάρη, η παράσταση έχει πάρα πολύ χιούμορ όπως είχε και ο ίδιος, έκανε συνέχεια πλάκες. Οπότε μόνο μελό δεν είναι. Έχει το πανηγύρι, έχει το γέλιο, τη χαρά, τη ζωή, το καλαμπούρι, τις παρέες. Φυσικά έχει και το συναίσθημα, τη συγκίνηση, την ανθρωπιά. Έχει και το πικρό φινάλε, διότι πέθανε πάρα πολύ νέος. Έφυγε από τη ζωή πριν καν γίνει 44 ετών. Τον χτύπησε η αρρώστια η κακιά πολύ νέο.

-Φαντάζομαι ότι ο κόσμος της Κρήτης υποδέχθηκε με ιδιαίτερο ενθουσιασμό την παράσταση. Ζήσαμε μοναδικές στιγμές και ανεπανάληπτες. Ειδικά η παράσταση στα Ανώγια ήταν, με έναν τρόπο, εκπλήρωση ενός ονείρου του Νίκου Ξυλούρη: Να επιστρέψει στον τόπο του, που δεν πρόλαβε να το κάνει επειδή αρρώστησε. Εκείνη η βραδιά στα Ανώγια ήταν ίσως η σημαντικότερη στην καλλιτεχνική μου πορεία. Δεν θα την ξεχάσω ποτέ. Ήταν μια βραδιά όπου ήμασταν πραγματικά ένα με τον κόσμο. Το κοινό τραγουδούσε όλα τα τραγούδια δυνατά, λέγανε τους στίχους και ήμασταν τόσο συγκινημένοι όλοι. Και νιώθω ευλογία που μπορέσαμε να παίξουμε αυτή την παράσταση στην Κρήτη.

-Άλλωστε, και ένας στίχος του Ρίτσου που τραγουδούσε ο Ξυλούρης λέει «εμείς τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο»… Ακριβώς, και ο υπότιτλος της παράστασης είναι «Τραγούδησε για να σμίξει τον κόσμο». Είναι από το Καπνισμένο Τσουκάλι, τον δίσκο που έκανε ο Χρήστος ο Λεοντής με εκείνα τα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου. Αυτός ο στίχος πιστεύω ότι εκφράζει την ψυχή του Νίκου Ξυλούρη. Είναι αυτό ακριβώς που έκανε ο ίδιος, τραγουδούσε για να σμίξει τον κόσμο. Μάλιστα, μπαίνοντας τα Ανώγεια, στην είσοδο του χωριού υπάρχει ένα μεγάλο γκράφιτι που είναι μια ζωγραφιά του, με αυτό το στίχο γραμμένο. Αυτό θέλει να κάνει και η παράσταση, να είναι λαϊκή, να ενώνει όλο τον κόσμο μέσα από τη ζωή του.

Info Λεμεσός: Δημοτικό Κηποθέατρο «Μάριος Τόκας», 11 Σεπτεμβρίου στις 21:00.

Λευκωσία: Δημοτικό Θέατρο Στροβόλου, 12 & 13 Σεπτεμβρίου στις 18:00 και 21:00, στο πλαίσιο του 10ου Φεστιβάλ Θεάτρου του δήμου Στροβόλου.

Λάρνακα: Παττίχειο Δημοτικό Αμφιθέατρο, 14 Σεπτεμβρίου στις 21:00.

Εισιτήρια: Ticketmaster Cyprus και σε όλα τα καταστήματα ACS Courier.

Ελεύθερα 30.8.2026