Λητώ Κάττου: Παράγουμε πολιτισμό, τεχνολογία, πόλεμο

Τα αινιγματικά όντα της Λητώς Κάττου, οι «προφήτισσες», στέκονται ως προειδοποίηση σε περιβάλλοντα που καθορίζονται από βίαιες αποικιοκρατικές χειρονομίες, ενώ ταυτόχρονα υπαινίσσονται άλλες εκδοχές συνύπαρξης.

Συζητούμε με την εικαστικό, με αφορμή την έκθεση της «Soothsayers», στο μουσείο FRAC des Pays de la Loire στη Νάντη της Γαλλίας, και τη συμμετοχή της στην ομαδική έκθεση «Letter to an Ailing Father» του οργανισμού DEO στη Χίο.

-Στη δουλειά σου συνδυάζεις τη γλυπτική με τη ζωγραφική, την εγκατάσταση και την περφόρμανς. Πώς διαμόρφωσες αυτό τον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης; Είναι σχεδόν υπαρξιακή η σχέση με τα μέσα αυτά. Αναπτύσσεται ένα λεξιλόγιο όπου τα καλλιτεχνικά μέσα, οι χειρονομίες και οι υλικότητες εξυπηρετούν με έναν ταυτόχρονα συνειδητό και υποσυνείδητο τρόπο κάθε φορά τις αφηγήσεις που θέλω να κατασκευάσω. Υποσυνείδητο, γιατί πολλές φορές με έχουν ήδη προεπιλέξει αυτά ως προς τη χρήση τους, συνειδητό στο πλαίσιο της εκπλήρωσής τους. Συγχέονται τα όρια της ζωγραφικής, της γλυπτικής, της περφόρμανς, της σκηνογραφίας, σε μια απόπειρα να κατασκευαστούν σχέσεις και όρια ξανά..

-Χρησιμοποιείς πολύ στα γλυπτά σου τον χαλκό. Είναι ένας δικός σου τρόπος να συνδέσεις τα έργα σου με την Κύπρο, τον τόπο καταγωγής σου; Ο χαλκός με επαναφέρει στην καταγωγή μου και στην Κύπρο, αλλά συνδέεται επίσης με το ενδιαφέρον και τον προβληματισμό μου γύρω από την ανθρώπινη δραστηριότητα και την εξέλιξη της σχέσης μας με τη φύση, τη γεωλογία. Η εξόρυξη αποτελεί διαχρονική δραστηριότητα που αντικατοπτρίζει επιτυχίες, αποτυχίες ή καταχρήσεις του ανθρώπινου είδους, μέσα από μια συνεχή αλληλεπίδραση με τους φυσικούς πόρους και το περιβάλλον. Όπως και με τον χαλκό στην περιοχή της Νότιας Μεσογείου και της Εύφορης Ημισελήνου, περιοχές που αποτελούν αντικείμενο του ενδιαφέροντός μου. Υπήρξε καθοριστικό υλικό για την ανάπτυξη του σύγχρονου κόσμου. Χάρη στη μακρόχρονη εμπορική του διακίνηση, λειτούργησε ως συνδετικός κρίκος μεταξύ πολιτισμών. Αυτή η μετατόπιση και διάχυσή του συμβολίζει για μένα μια κατάσταση ρέουσα, μεταμορφωτική. Αενάως εξορύσσουμε μεταλλεύματα και πόρους, οριζόμαστε από αυτές τις σχέσεις (Cuprum-Cyprus για παράδειγμα), παράγουμε πολιτισμό, τεχνολογία, πόλεμο για να τις διαφυλάξουμε ή να τις επεκτείνουμε. Αυτό που παράγουμε παραμένει· εμείς διολισθαίνουμε στον χρόνο. Αυτή η λούπα με ενδιαφέρει, μου υπενθυμίζει τη θέση μας..

-Ποια θέματα πραγματεύεσαι μέσα από τα τρία γλυπτά που παρουσιάζεις στην έκθεση με τίτλο «Soothsayers», στο μουσείο FRAC des Pays de la Loire στη Νάντη της Γαλλίας; Τα έργα της σειράς εξετάζουν τις σχέσεις κοινοτήτων της Μεσογείου με τα πτηνά διαμέσου των αιώνων. Ενσαρκώνουν μορφές ετερότητας που προειδοποιούν για τις σύγχρονες κρίσεις, ανοίγοντας παράλληλα την προοπτική για επαναπροσδιορισμένα μέλλοντα. Προσκαλούν σε μια επανεξέταση των δεσμών μεταξύ όντων και τόπων, σ’ έναν κόσμο που βιώνει βαθιές μεταβολές.

-Οι αινιγματικές οντότητες που δημιούργησες θα μπορούσαν να προέρχονται από το παρελθόν αλλά και να παραπέμπουν στο μέλλον; Ναι, διαπερνούν χρονικότητες. Τις αντιλαμβάνομαι τόσο ως φορείς γνώσης ή σοφίας ενός χαμένου παρελθοντικού χρόνου, όσο και ως μάρτυρες των κόσμων μας που μεταβάλλονται. Όπως υποδηλώνει η ονομασία τους, οι Soothsayers (προφήτισσες/μάντισσες) έχουν την ικανότητα να προβλέψουν το μέλλον — προσωπικό ή κοινωνικό. Εμφανιζόμενες ενδιάμεσα σε κόσμους ως μυθικές μορφές, χρησμοδότισσες ή προστάτιδες, παραμένουν υπερβατικές ως προς τον χρόνο που τις ορίζει. Στέκονται ως προειδοποίηση, για παράδειγμα, σε περιβάλλοντα που καθορίζονται από βίαιες αποικιοκρατικές χειρονομίες, ενώ ταυτόχρονα υπαινίσσονται άλλες εκδοχές συνύπαρξης.

-Η έκθεση περιλαμβάνει μια βιντεοεγκατάσταση με αναφορά στις οικολογικές και κοινωνικές μεταβολές που συμβαίνουν στην περιοχή της Μεσογείου. Ποιους προβληματισμούς επιχειρείς να μεταφέρεις στον θεατή; Στο έργο «South Eastern South», 2025, χρησιμοποιώ μια ψηφιακή οντότητα που ψιθυρίζει όταν η θερμοκρασία ξεπερνά τους 21 βαθμούς Κελσίου. Το έργο χρησιμοποιεί δεδομένα από το περιβάλλον και μετατρέπει μια κλιματική συνθήκη σε αφήγηση, σε τραγούδι, σε επίκληση στη βροχή. Είναι ένα έργο αρκετά προσωπικό. Αφορά την απειλή της ερημοποίησης της Μεσογείου ως κάτι πραγματικό, που λειτουργεί και ως αυτοπροσωπογραφία. Το ψηφιακό αυτό είδωλο αλληλεπιδρά με τη θερμοκρασία που συλλέγεται σε πραγματικό χρόνο από τη Λευκωσία, συγκεκριμένα από το μέρος στο οποίο μεγάλωσα. Η οντότητα ψιθυρίζει τις ιστορίες της —υπαρκτές ή φανταστικές— ενώ ο κύκλος του ήλιου και των εποχών αλλάζει, συντονισμένος και αυτός με το γεωγραφικό σημείο. Η μέρα γίνεται νύχτα, και αυτή συνεχίζει την ψιθυρολογία της θαμπωμένη από την άνοδο της θερμοκρασίας. Αντικατοπτρίζει την απειλή της απερήμωσης και τις τεράστιες οικολογικές και κοινωνικές αλλαγές που επηρεάζουν την περιοχή. Συνδέεται, όπως και προηγούμενα έργα μου (π.χ Red Lake, 2017), με τη συλλογή δεδομένων που αφορούν τον καιρό, αποκαλύπτοντας έτσι τις εντάσεις μεταξύ αρχαιότητας, αποικιοκρατίας, εκβιομηχάνισης, οικολογίας και χρόνου.

-Η τέχνη μπορεί να ευαισθητοποιήσει το κοινό για την κλιματική αλλαγή; Οι περιβαλλοντικές κρίσεις προκύπτουν και πηγάζουν από τα ίδια ζητήματα που αφορούν τον τρομακτικό συντηρητισμό, και την ανάγκη για εξουσία και επεκτατισμό εις βάρος οποιασδήποτε ετερότητας. Ναι, μπορεί η τέχνη να διαμορφώσει τις συνειδήσεις μας. Δεν θεωρώ πως οφείλει απαραίτητα να κατασκευάζει εγχειρίδια, πιστεύω στην κοινωνική της λειτουργία με τον ίδιο τρόπο που πιστεύω στην ποίηση ή στη λογοτεχνία. Δηλαδή με έναν βαθύ συγκινησιακό τρόπο, ο οποίος μετατοπίζει συνειδήσεις παρά τις διδάσκει ή απλώς εικονογραφεί.

-Πώς προέκυψε η συνεργασία σου με τον Λουντοβίκ Ντελαλάντ ο οποίος επιμελείται την έκθεσή σου στη Νάντη της Γαλλίας;  Η έκθεση προέκυψε από τον γενικότερο διάλογο που έχουμε με τον επιμελητή τα τελευταία χρόνια. Γνωριστήκαμε το 2017 στο Παρίσι μέσα από studio visit, όταν συμμετείχα στο residency του οργανισμού 89plus. Συνεργαστήκαμε ξανά όταν με προσκάλεσε σε residency που επιμελήθηκε στη Ριαντ της Σαουδικής Αραβίας, αλλά και το 2025 στην ομαδική έκθεσή του στο Vima Art Fair στη Λεμεσό. Είχαμε συζητήσει τα συγκεκριμένα έργα σε διάφορες συναντήσεις μας. Υπήρχε μια έντονη διάθεση να τα παρουσιάσουμε με σκοπό να γεφυρώσουμε τα ενδιαφέροντά μας για τα ζητήματα που πραγματεύεται η έκθεση και αφορούν σχέσεις και εντοπιότητες της Μεσογείου.

-Αυτή την περίοδο συμμετέχεις σε μια ομαδική έκθεση του οργανισμού Deo στη Χίο. Τι παρουσιάζεις; Στην έκθεση «Letter to an Ailing Father» υπό την επιμέλεια του Άκη Κόκκινου παρουσιάζονται τρία νέα έργα, συνέχεια της σειράς «Whisperers» 2022-2026. Τα γλυπτά αυτά πραγματεύονται τους γυναικείους συνεταιρισμούς καλαθοπλεκτικής οι οποίοι αναπτύχθηκαν στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο σε διαφορετικές περιόδους, την ατομικότητα και την κατασκευή κοινότητας, τη γυναικεία χειραφέτηση. Στο σχολείο της Βολισσού στη Χίο, περιοχή που πλήγηκε από τις φωτιές πέρσι, παρουσιάζονται οι «Whisperers» (Ψιθυρίζουσες – Πουλιά) ΙΧ, Χ και ΧΙ. Τρία περιπλανώμενα πλάσματα —εν μέρει γυναίκες, εν μέρει πουλιά— έχουν φωλιάσει σε διάφορες αίθουσες του σχολείου. Μεταφέροντας λουλούδια, καλάθια και συμβολικά αντικείμενα, έχουν αποτυπωμένα στα σώματά τους ίχνη από τους τόπους τους οποίους διέσχισαν. Στον σταθμό τους στη Βολισσό συγκεντρώνουν στις φτερούγες τους χειροποίητα υφαντά της περιοχής σε συνεργασία με τον γυναικείο συνεταιρισμό «Φίλοι του Χιώτικου Χωριού», ως μια χειρονομία διαφύλαξης της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς πέρα από τον συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Ενσωματώνοντας  πρακτικές καλαθοπλεκτικής της Ανατολικής Μεσογείου, παρουσιάζονται ως υβριδικές οντότητες που μεταφέρουν, διαφυλάσσουν και μεταδίδουν πρακτικές και μοτίβα, καθώς διασχίζουν τοπία και σύνορα που αναδιαμορφώνονται συνεχώς.

• Η έκθεση «Soothsayers», στο μουσείο FRAC des Pays de la Loire στη Νάντη της Γαλλίας, θα διαρκέσει εώς τις 10 Οκτωβρίου, και η έκθεση «Letter to an Ailing Father» στη Χίο έως τις 30 Αυγούστου.

Ελεύθερα 15.8.2026