Βομβαρδισμός της Τηλλυρίας: Το εικαστικό καντήλι του Μιχαήλ Κκάσσιαλου

Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Αγία Τηλλυρία, πώς να ιχνογραφήσω τη μορφή σου,/πώς να σου ιστορήσω εικόνισμα,/πώς να σε ζωγραφίσω;

Που δεν έχεις, καημένη μου,/Άλλο από μαυρίλα και θάνατο./Αύγουστος μήνας, και φωτιά, και θάνατος./Πού νάβρω χρώμα;

Με αυτούς τους σπαρακτικούς στίχους ο Σπύρος Παπαγεωργίου αποτύπωσε την οδύνη που προκάλεσαν οι ανελέητοι βομβαρδισμοί της Τηλλυρίας από την τουρκική αεροπορία, στις αρχές Αυγούστου του 1964. Άγνωστο αν γνώριζε πως το αγωνιώδες ερώτημά του, «Πού νάβρω χρώμα;», είχε ήδη απαντηθεί εικαστικά στο ταπεινό καμαράκι του Μιχαήλ Κκάσσιαλου στην Άσσια.

Ποίηση και ζωγραφική ενώθηκαν στον ίδιο λυγμό. Με το έργο «Βομβαρδισμός της Τηλλυρίας», ο κορυφαίος ναΐφ δημιουργός κατόρθωσε να ιχνογραφήσει τη μορφή της μαρτυρικής γης, να της ιστορήσει εικόνισμα και να τη ζωγραφίσει με τρόπο που υπερβαίνει την απλή καταγραφή των γεγονότων. Το πινέλο του αποτυπώνει όχι μόνο το ιστορικό γεγονός, αλλά και το ανθρώπινο δράμα που αυτό προκάλεσε, συνθέτοντας έναν συγκλονιστικό εικαστικό θρήνο.

Σήμερα το έργο σώζεται μόνο μέσα από μια ασπρόμαυρη φωτογραφία. Ωστόσο, η απουσία του χρώματος δεν αποτελεί ερμηνευτικό εμπόδιο. Πολύτιμο οδηγό προσφέρουν οι παρατηρήσεις του αείμνηστου Πάτροκλου Σταύρου, στενού φίλου και μελετητή του Κκάσσιαλου: «Ο βομβαρδισμός της Τηλλυρίας τον Αύγουστο του ’64 από την τουρκική αεροπορία θα γίνει θέμα πίνακά του, γεμάτου οδύνη.

Στον ένα τούτο πίνακα συγκεντρώνει τα διάφορα στοιχεία της συμφοράς: τη μισοβυθισμένη ακταιωρό στη θάλασσα, το πυρπολούμενο δάσος, το πεσμένο καμπαναριό της γκρεμισμένης εκκλησίας, το κτυπημένο ασθενοφόρο αυτοκίνητο, την τραυματισμένη γυναίκα, μαζί με ερείπια και ανθρώπους.» (Πηγή: Κυριάκος Ν.Ψαράς (επιμ.), Ο Μιχαήλ Κάσιαλος και η Ναΐφ τέχνη, Λαογραφικός και Πολιτιστικός Όμιλος Εθνικού Άσσιας “Μιχαήλ Κάσιαλος”, 2011).

Στην εύστοχη αυτή περιγραφή μπορούν να προστεθούν ορισμένες ακόμη παρατηρήσεις. Η ταυτότητα των δύο πολεμικών αεροσκαφών δεν δηλώνεται μόνο από τον τίτλο του έργου. Ο Κκάσσιαλος τοποθετεί στις ατράκτους τους την ημισέληνο και το αστέρι της τουρκικής σημαίας, αφήνοντας αδιαμφισβήτητη την προέλευσή τους. Οι βόμβες τους, σχεδιασμένες με το χαρακτηριστικό τραπεζοειδές σχήμα, κατευθύνονται προς κάθε στοιχείο του τοπίου, σαν να μην υπάρχει κανένα σημείο που να μένει έξω από την καταστροφή.

Κάτω δεξιά του πίνακα διακρίνεται η βομβαρδισμένη ακταιωρός, η οποία ταυτίζεται με τη «ΦΑΕΘΩΝ». Στις 8 Αυγούστου 1964 δέχθηκε σφοδρή επίθεση από την τουρκική αεροπορία και βυθίστηκε στον όρμο του Ξερού. Από τους 23 επιβαίνοντες, επτά ναύτες σκοτώθηκαν και έξι τραυματίστηκαν σοβαρά.

Η ναΐφ γραφή του Κκάσσιαλου αφήνει τη γυμνή αλήθεια να μιλήσει όχι μόνο στον ουρανό και στη θάλασσα αλλά και στη στεριά. Με φόντο το φλεγόμενο δάσος, υψώνεται μια εκκλησία πάνω στα ερείπια. Η παρουσία της κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Ο δημιουργός, βαθιά θρησκευόμενος, λίγα χρόνια αργότερα θα πραγματοποιήσει το προσωπικό του τάμα, ανεγείροντας με δικά του έξοδα τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στην Άσσια και αγιογραφώντας τον ο ίδιος.

Εικαστικό μνημόσυνο για όσους σκοτώθηκαν

Ένα ασθενοφόρο γίνεται στόχος των αεροσκαφών. Πρόκειται για μια σαφή αναφορά στον βομβαρδισμό με βόμβες ναπάλμ, του πρόχειρου νοσοκομείου που είχε στηθεί στον Παχύαμμο· μια δραματική υπενθύμιση ότι ακόμη και η ανθρωπιστική βοήθεια δεν εξαιρέθηκε από την τουρκική θηριωδία.

Πέρα όμως από τα αεροσκάφη, τις φωτιές, τα πλοία και τα ερείπια, το βλέμμα του θεατή επιστρέφει διαρκώς στις ανθρώπινες μορφές. Τρεις ομάδες ανθρώπων, αποτελούμενες από τρία πρόσωπα η καθεμία, κινούνται προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Δεν υπάρχει κοινός προορισμός, ούτε κοινό σημείο σωτηρίας. Οι άνθρωποι προχωρούν μαζί, αλλά ουσιαστικά μόνοι, μέσα στην αβεβαιότητα. Κανείς δεν κοιτάζει κανέναν. Κάθε μορφή μοιάζει εγκλωβισμένη στον δικό της κόσμο.

Αξιοσημείωτο είναι ότι σε κάθε ομάδα εμφανίζεται ένας άνδρας και δύο γυναίκες. Οι δύο ηλικιωμένοι άνδρες, φοράνε παραδοσιακή κυπριακή βράκα και κρατάνε μπαστούνι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τρίτη ανδρική μορφή. Δεν είναι νεαρός σε ηλικία. Φοράει παντελόνι — στοιχείο σχετικά σπάνιο στη ζωγραφική του Κκάσσιαλου — και κρατά ένα αντικείμενο του οποίου η χρήση δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα. Ίσως πρόκειται για βοήθημα βάδισης, ίσως για ξύλινο λοστό ή κάποιο άλλο εργαλείο.

Η επιλογή του παντελονιού αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο ζωγράφος συνήθως απεικόνιζε τους άνδρες με την παραδοσιακή βράκα. Ανάλογη εξαίρεση συναντάται μόνο στην «Πράσινη Γραμμή» (έργο που παρουσιάστηκε σε έκθεση το 1965), όπου οι άνδρες οι οποίοι βρίσκονται στον τουρκοκυπριακό τομέα αποδίδονται κυρίως με παντελόνι.

Ενδιαφέρον επίσης, προκαλούν και οι δύο γυναίκες της ίδιας ομάδας, οι μόνες που έχουν στο χέρι τσάντες. Στη ζωγραφική του Κκάσσιαλου η γυναικεία τσάντα εμφανίζεται στα έργα του σε ευχάριστες περιστάσεις (π.χ “Ο χορός και το ράψιμο του κρεβατιού”). Αν η παρουσία της εδώ αποτελεί συνειδητή προσπάθεια δημιουργίας μιας αντίθεσης— ένα σύμβολο της καθημερινότητας μέσα στο τοπίο του θανάτου — ή αν υποδηλώνει κάτι διαφορετικό, αυτό δεν το γνωρίζουμε.

Η τραυματισμένη γυναίκα, την οποία αναφέρει ο Πάτροκλος Σταύρου, πιθανότατα να είναι αυτή η οποία βρίσκεται στο κέντρο της αριστερής ομάδας, υποβασταζόμενη από τα δύο πρόσωπα. Η έντονη σκίαση στο δεξί της μάγουλό ίσως να απεικονίζει το τραύμα της.

Στην κεντρική ομάδα διακρίνεται ένα μικρό κορίτσι. Ίσως εδώ βρίσκεται και η πιο τραγική πτυχή του πίνακα. Εξίσου ηχηρή είναι και η απουσία των νεαρών ανδρών. Ο Κκάσσιαλος δεν τους λησμόνησε. Τους έστειλε να πολεμήσουν…

Ο «Βομβαρδισμός της Τηλλυρίας», πέρα από το γεγονός ότι αποτελεί ένα εικαστικό μνημόσυνο, ένα εικαστικό καντήλι για όσους σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν ή βίωσαν την τραγωδία του Αυγούστου του 1964, τεκμηριώνει και την ιστορική διάσταση του έργου του Κκάσιαλου, ενός δημιουργού που δικαίως χαρακτηρίστηκε ως ο «Θεόφιλος της Κύπρου» και που μέσα από την τέχνη του αποτύπωσε και τις πληγές του τόπου του.