Νέο εργαλείο υπόσχεται να επιταχύνει την αναζήτηση της προέλευσης χιλιάδων έργων τέχνης, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο για ευρύτερες εφαρμογές στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η προοπτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα.
Ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεκάδες χιλιάδες έργα τέχνης που λεηλατήθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς εξακολουθούν να αγνοούνται ή να βρίσκονται σε μουσεία, ιδιωτικές συλλογές και οίκους δημοπρασιών χωρίς να έχει αποσαφηνιστεί πλήρως η διαδρομή τους.
Η αναζήτηση των νόμιμων ιδιοκτητών τους αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες και χρονοβόρες εργασίες στον κόσμο της τέχνης. Τώρα, όμως, η τεχνητή νοημοσύνη φιλοδοξεί να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού.
Ερευνητές του Santa Clara University στην Καλιφόρνια παρουσίασαν το AI Provenance Assistant, ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που έχει σχεδιαστεί ειδικά για να υποστηρίζει την έρευνα προέλευσης (provenance research), δηλαδή την ανασύσταση της ιστορίας ενός έργου τέχνης από τη δημιουργία του μέχρι σήμερα. Στόχος του δεν είναι να αποφασίζει ποιος είναι ο νόμιμος κάτοχος ενός έργου, αλλά να επιταχύνει δραστικά τη διαδικασία εντοπισμού στοιχείων που μέχρι σήμερα απαιτούσε μήνες ή και χρόνια αρχειακής έρευνας.
Ένα παζλ εκατοντάδων χιλιάδων έργων
Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι μεταξύ 1933 και 1945 οι Ναζί κατάσχεσαν ή εξανάγκασαν σε πώληση περίπου 650.000 έργα τέχνης από εβραϊκές οικογένειες, συλλέκτες και δημόσιους οργανισμούς σε ολόκληρη την Ευρώπη. Παρότι πολλές δεκάδες χιλιάδες επέστρεψαν στους ιδιοκτήτες τους μετά τον πόλεμο, υπολογίζεται ότι περίπου 100.000 έργα παραμένουν ακόμη χωρίς αποκατεστημένη ιδιοκτησία.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν τα στοιχεία. Αντιθέτως, υπάρχουν εκατομμύρια εγγραφές σε αρχεία μουσείων, κρατικές βάσεις δεδομένων, καταλόγους δημοπρασιών και ιστορικά έγγραφα. Είναι όμως κατακερματισμένες, γραμμένες σε διαφορετικές γλώσσες, με διαφορετικές ορθογραφίες ονομάτων και διαφορετικά πρότυπα καταγραφής. Έτσι, ακόμη και η παρακολούθηση της διαδρομής ενός μόνο πίνακα μπορεί να εξελιχθεί σε πραγματικό λαβύρινθο.
Σε αντίθεση με άλλες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναγνωρίζουν εικόνες, το AI Provenance Assistant λειτουργεί περισσότερο ως ένας εξαιρετικά γρήγορος ερευνητής αρχείων.
Η πρώτη εκδοχή του εκπαιδεύτηκε πάνω στα δεδομένα του ERR Project, που καταγράφει τα έργα τα οποία πέρασαν από το μουσείο Jeu de Paume στο Παρίσι, το κεντρικό σημείο διαλογής της ναζιστικής λεηλασίας έργων τέχνης στη Γαλλία. Εκεί συγκεντρώνονταν χιλιάδες πίνακες πριν διανεμηθούν στον Χέρμαν Γκέρινγκ, στον Αδόλφο Χίτλερ και σε άλλους αξιωματούχους του Τρίτου Ράιχ.
Το σύστημα επιτρέπει στον ερευνητή να διατυπώνει ερωτήματα σε φυσική γλώσσα, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη αναζητά εναλλακτικές ορθογραφίες, μεταφράσεις, παραλλαγές ονομάτων και κρυμμένες συσχετίσεις που ένας συμβατικός μηχανισμός αναζήτησης δύσκολα θα εντόπιζε. Στη συνέχεια παρουσιάζει τα αποτελέσματα σε κατανοητή μορφή, ώστε ο ειδικός να αξιολογήσει τα ευρήματα.
Οι δημιουργοί του εργαλείου τονίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τον ιστορικό τέχνης ούτε αποφαίνεται για τη νομιμότητα μιας διεκδίκησης. Αντιθέτως, λειτουργεί ως επιταχυντής της έρευνας, μειώνοντας δραστικά τον χρόνο που απαιτείται για να εντοπιστούν πιθανές διαδρομές ενός έργου και να αναδειχθούν στοιχεία που διαφορετικά θα έμεναν θαμμένα σε διάσπαρτα αρχεία.
Η προσέγγιση αυτή αντανακλά μια ευρύτερη τάση: η τεχνητή νοημοσύνη παύει να χρησιμοποιείται μόνο για τη δημιουργία εικόνων ή κειμένων και αρχίζει να αξιοποιείται ως εργαλείο αποκατάστασης της ιστορικής μνήμης.
Οι προεκτάσεις ξεπερνούν τις ναζιστικές λεηλασίες
Η σημασία της εξέλιξης δεν περιορίζεται στις υποθέσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα τελευταία χρόνια η διεθνής συζήτηση για την προέλευση των έργων τέχνης έχει διευρυνθεί και αφορά ολοένα περισσότερο αντικείμενα που αποκτήθηκαν κατά την αποικιοκρατική περίοδο, αρχαιότητες που διακινήθηκαν παράνομα, αλλά και πολιτιστικούς θησαυρούς που αφαιρέθηκαν από εμπόλεμες ζώνες.
Εργαλεία όπως το AI Provenance Assistant θα μπορούσαν στο μέλλον να αξιοποιηθούν για τη διασύνδεση αρχείων μουσείων, καταλόγων δημοπρασιών, τελωνειακών εγγράφων και βάσεων δεδομένων διεθνών οργανισμών, διευκολύνοντας τον εντοπισμό παράνομα διακινημένων πολιτιστικών αγαθών.
Η προοπτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για χώρες όπως η Κύπρος και η Ελλάδα, οι οποίες έχουν βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπες με υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας και διεκδίκησης πολιτιστικών θησαυρών από το εξωτερικό.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει στους ερευνητές κάτι που μέχρι σήμερα έλειπε: τη δυνατότητα να διαβάζουν, να συνδέουν και να αξιοποιούν έναν τεράστιο όγκο κατακερματισμένων πληροφοριών με ταχύτητα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε αδιανόητη. Και σε μια εποχή όπου η προέλευση ενός έργου είναι συχνά τόσο σημαντική όσο και το ίδιο το έργο, αυτό ίσως αποδειχθεί μια από τις πιο ουσιαστικές εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο του πολιτισμού.
Με πληροφορίες από scu.edu, artnet.com, smithsonianmag.com
