Ηλεκτρική κατάντια στην ευρωπαϊκή Κύπρο

Η Κύπρος του 2026 δεν μπορεί πλέον να κρύβεται πίσω από ευχολόγια και ανακοινώσεις. Το καλοκαίρι που διανύουμε έφερε ξανά στο προσκήνιο μια πραγματικότητα που προσβάλλει κάθε έννοια σοβαρής ευρωπαϊκής χώρας: ανεπάρκεια στην παραγωγή ηλεκτρισμού και κενά στην ασφάλεια του ηλεκτρικού συστήματος.

Δεν πρόκειται για συγκυριακό πρόβλημα. Είναι το αποτέλεσμα λανθασμένων πολιτικών επιλογών, θεσμικής αδράνειας και μιας νοοτροπίας που προτιμά την αναβολή και τη διαχείριση της κρίσης αντί της πρόληψης.

Όταν για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά δεν υπάρχει επάρκεια και ασφάλεια στον ηλεκτρισμό, τα λόγια περιττεύουν. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι η ανάληψη ευθυνών, η λογοδοσία και η αλλαγή πλεύσης με ανθρώπους που γνωρίζουν και τολμούν να αποφασίζουν.

Λανθασμένη επιλογή δεκαετίας που δεν μπορεί να κρυφτεί

Ο Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ) φέρει, βάσει του Περί Ρύθμισης της Αγοράς Ηλεκτρισμού Νόμου 130(Ι)/2021, την ευθύνη για την ασφαλή λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος. Στις αρμοδιότητές του εντάσσονται ο συντονισμός, η πρόληψη και η αποκατάσταση βλαβών που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την ευστάθεια του συστήματος. Ωστόσο, η πραγματικότητα που αποκαλύφθηκε κατά τη θερινή περίοδο των τελευταίων χρόνων δείχνει ότι το σύστημα λειτουργεί εδώ και χρόνια στα όριά του.

Η συγκέντρωση σχεδόν του συνόλου της συμβατικής παραγωγής στην περιοχή του Βασιλικού δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι λανθασμένη πολιτική επιλογή δεκαετίας. Μια επιλογή που δημιούργησε τεχνική αδυναμία στον εξοπλισμό μεταφοράς να διαχειρίζεται με ασφάλεια τα μέγιστα ρεύματα βραχυκύκλωσης. Για τον λόγο αυτό ο ΔΣΜΚ είχε ζητήσει από την Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ) αναβάθμιση εξοπλισμού μεταφοράς στον ηλεκτροπαραγωγό σταθμό Βασιλικού. Η απαίτηση αυτή δεν προέκυψε από υπερβολή. Ήταν αντίδραση σε υπαρκτό κίνδυνο.

Το όριο ασφάλειας των 850 MW και τα αδιέξοδα του καύσωνα

Το ενδεικτικό όριο ασφαλείας των 850 MW για τις συγχρονισμένες συμβατικές μονάδες στην περιοχή Βασιλικού δεν είναι θεωρητικό νούμερο. Είναι όριο που, αν ξεπεραστεί σε συνδυασμό με συγκεκριμένη βλάβη, θέτει σε κίνδυνο εξοπλισμό, προσωπικό και την ίδια την αξιοπιστία του ασφαλούς εφοδιασμού.

Κατά τις ημέρες του καύσωνα της θερινής περιόδου 2026, με υψηλή ζήτηση, είναι τεχνικά βέβαιο ότι τέθηκαν σε λειτουργία όλες οι διαθέσιμες συμβατικές μονάδες στην περιοχή Βασιλικού. Το όριο ασφαλείας προφανώς ξεπεράστηκε.

Και τότε προέκυψαν τα διλήμματα: εκ περιτροπής περικοπές φορτίου καταναλωτών, συνειδητή παραβίαση των ορίων ασφαλείας, αναθεώρηση των τεχνικών ορίων ή περιστασιακή αλλαγή όδευσης μέρους της παραγωγής προς παρακείμενους υποσταθμούς. Το γεγονός ότι δεν έγιναν διακοπές ρεύματος για λόγους ασφάλειας του συστήματος οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μάλλον προκρίθηκε η τελευταία επιλογή. Μια επιλογή που, υπό τις περιστάσεις, αποτρέπει τις περικοπές και ταυτόχρονα δεν επιτρέπει την παραβίαση του ορίου των 850 MW.

Αυτή η διαχείριση, όσο αποτελεσματική κι αν αποδεικνύεται στην πράξη, δεν απαλλάσσει κανέναν. Αποκαλύπτει την ουσία του προβλήματος: το ηλεκτρικό σύστημα αφέθηκε έρμαιο των κινδύνων από τη λανθασμένη συγκέντρωση της συμβατικής παραγωγής. Η αποφυγή των διακοπών δεν σημαίνει ότι όλα βαίνουν καλώς. Σημαίνει ότι το σύστημα βρίσκεται στα όρια και ότι η ασφάλεια εξαρτάται από περιστασιακές λύσεις αντί λύσεων που απορρέουν από ουσιαστικό μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό στην ηλεκτροπαραγωγή.

Κατάντια για μια ευρωπαϊκή χώρα

Η κατάσταση αυτή αποτελεί κατάντια για μια χώρα που ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Κύπρος δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως σύγχρονο κράτος όταν κάθε καλοκαίρι ζει με τον φόβο των διακοπών ή με την αγωνία για την ασφάλεια κρίσιμου εξοπλισμού. Δεν μπορεί να μιλά για πράσινη μετάβαση, για επενδύσεις και για ανταγωνιστικότητα όταν η επάρκεια και η ασφάλεια στον ηλεκτρισμό παραμένουν ευάλωτες. Η διεθνής εικόνα της χώρας πλήττεται. Οι πολίτες ταλαιπωρούνται. Οι επιχειρήσεις επιβαρύνονται.

Και οι υπεύθυνοι συνεχίζουν να μιλούν σαν να πρόκειται για προσωρινή δυσκολία λόγω συγκυρίας έκτακτων βλαβών και παρατεταμένου καύσωνα. Όμως είναι βασική αρχή ότι ένα πρόβλημα πρέπει πρώτα να αναγνωριστεί ως τέτοιο και στη συνέχεια να προχωρήσει ο σχεδιασμός για την επίλυσή του.

Χρειάζεται λογοδοσία και αλλαγή πλεύσης

Χρειάζεται λογοδοσία. Όχι γενική και αφηρημένη, αλλά συγκεκριμένη. Ποιοι αποφάσισαν για τη συγκέντρωση σχεδόν ολόκληρης της συμβατικής παραγωγής στην περιοχή του Βασιλικού χωρίς να μελετήσουν τις καταστροφικές επιπτώσεις αυτού του επικίνδυνου σχεδιασμού; Ποιοι επέτρεψαν να φτάσουμε στο σημείο όπου η ασφάλεια του συστήματος εξαρτάται από περιστασιακές αλλαγές όδευσης ή περικοπές φορτίου;

Ο ΔΣΜΚ έχει θεσμική ευθύνη για την ασφαλή λειτουργία. Η Πολιτεία έχει ευθύνη για τη στρατηγική και το σχεδιασμό. Η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου έχει την ευθύνη για τη μακροπρόθεσμη επάρκεια και τον ασφαλή εφοδιασμό. Η ΑΗΚ έχει ευθύνη για την υλοποίηση. Όσο δεν αποδίδονται ευθύνες, το ίδιο μοτίβο θα επαναλαμβάνεται και ο καταναλωτής θα πληρώνει.

Απαιτείται αλλαγή πλεύσης. Όχι άλλη διαχειριστική προσέγγιση που αντιμετωπίζει κάθε καλοκαίρι ως έκτακτη κατάσταση. Χρειάζονται άνθρωποι που γνωρίζουν τεχνοκρατικά το αντικείμενο και έχουν την πολιτική βούληση να λαμβάνουν αποφάσεις. Άνθρωποι που δεν φοβούνται να αναθεωρήσουν υπερβολικά συντηρητικές παραδοχές όταν αυτές δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, αλλά ούτε και να αγνοούν πραγματικούς κινδύνους για χάρη του πολιτικού κόστους.

Η περιστασιακή αλλαγή όδευσης αποδείχθηκε χρήσιμη. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί μόνιμη στρατηγική. Η επάρκεια και η ασφάλεια πρέπει να σχεδιάζονται μαζί, με διαφάνεια, με μετρήσιμο και λελογισμένο ρίσκο, με γεωγραφική διασπορά της παραγωγής όπου είναι εφικτό και με σεβασμό στους πολίτες που πληρώνουν το τίμημα κάθε αποτυχίας. Απαιτείται ουσιαστικός μακροπρόθεσμος στρατηγικός σχεδιασμός της ηλεκτροπαραγωγής και πραγματικός συντονισμός μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων, αντί της σημερινής ασυντονίας που οδηγεί σε αδιέξοδα.

Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει έτσι. Μια ευρωπαϊκή χώρα που αδυνατεί να διασφαλίσει σταθερή και ασφαλή ηλεκτροδότηση σε περιόδους υψηλής ζήτησης δεν μπορεί να διεκδικεί σοβαρότητα. Τα λόγια έχουν εξαντληθεί. Τώρα χρειάζονται αποφάσεις, λογοδοσία και άνθρωποι που ξέρουν και μπορούν.

Διαφορετικά, το επόμενο καλοκαίρι θα μας βρει στο ίδιο σημείο: να συζητάμε ξανά για ανεπάρκεια, για ασφάλεια και για προσωρινές λύσεις, ενώ η ουσία παραμένει ανέγγιχτη.