Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Πρωτεύουσες: Νέα εποχή από το 2034 με περισσότερες συνεργασίες- Τι αλλάζει

Ένα νέο πλαίσιο για τον θεσμό των Ευρωπαϊκών Πολιτιστικών Πρωτευουσών, που θα καλύψει την περίοδο από το 2034 έως το 2047, προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιχειρώντας να αξιοποιήσει την εμπειρία άνω των 40 ετών του θεσμού και να ενισχύσει τη μακροπρόθεσμη επίδρασή του στις πόλεις που φιλοξενούν τον τίτλο.

Η πρόταση της Επιτροπής, η οποία εγκρίθηκε σήμερα Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου, έρχεται να ανανεώσει και να ενισχύσει το υφιστάμενο πλαίσιο για τις Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Πρωτεύουσες μετά το 2033. Το νέο πλαίσιο θα αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, με στόχο την επίτευξη συμφωνίας επί του τελικού κειμένου έως τα μέσα του 2027.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βασική επιδίωξη είναι να απλοποιηθεί η διαδικασία επιλογής, να ενισχυθεί ο σχεδιασμός για τη μακροπρόθεσμη παρακαταθήκη και τη βιωσιμότητα των Πολιτιστικών Πρωτευουσών και να διευκολυνθεί η συμμετοχή περισσότερων πόλεων και περιοχών.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δυνατότητα ομάδων πόλεων να υποβάλλουν από κοινού υποψηφιότητα, συμπεριλαμβανομένων των διασυνοριακών συμπράξεων. Η αναφορά της Επιτροπής στη διευκόλυνση διασυνοριακών συμπράξεων αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση της Λευκωσίας, χωρίς ωστόσο η πρόταση να αναφέρεται ειδικά στην κυπριακή πρωτεύουσα, στην περίπτωση της οποίας δεν μπορούμε φυσικά να μιλάμε για «σύνορα».

Παράλληλα, η νέα πρόταση επιδιώκει μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών και των νέων, καθώς και ισχυρότερη σύνδεση του θεσμού με την χωρίς αποκλεισμούς και βιώσιμη αστική ανάπτυξη.

Η αλλαγή αυτή αντανακλά, σύμφωνα με την Επιτροπή, τα συμπεράσματα από την εμπειρία των προηγούμενων Ευρωπαϊκών Πολιτιστικών Πρωτευουσών. Ο θεσμός, που δημιουργήθηκε το 1985 με πρώτη Πολιτιστική Πρωτεύουσα την Αθήνα, έχει μέχρι σήμερα περάσει από δεκάδες πόλεις και έχει αναδείξει τον πολιτισμό ως εργαλείο όχι μόνο καλλιτεχνικής παραγωγής αλλά και αστικής ανάπτυξης, διεθνούς προβολής, συμμετοχής των πολιτών και δημιουργίας νέων δικτύων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει πως ο τίτλος μπορεί να αφήσει αποτύπωμα πολύ πέρα από το ίδιο το έτος της διοργάνωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πολιτιστική κληρονομιά του θεσμού μεταφράστηκε σε νέους πολιτιστικούς χώρους, σε μόνιμες δομές και δίκτυα συνεργασίας ή σε προγράμματα που συνεχίστηκαν μετά τη λήξη της χρονιάς του τίτλου.

Ως παραδείγματα αναφέρονται, μεταξύ άλλων, η Λιλ, το Άαρχους, το Κόσιτσε και το Λέουαρντεν- Φρίσλαν.

Η Λιλ 2004 βοήθησε να μετατραπούν πρώην βιομηχανικοί χώροι σε ένα δίκτυο πολιτιστικών χώρων και δημιούργησε τη δυναμική που συνεχίστηκε σήμερα από τη Λιλ3000. Στο Aarhus 2017 συμμετείχαν και οι 19 δήμοι της Κεντρικής Περιφέρειας της Δανίας, δημιουργώντας περιφερειακή πολιτιστική συνεργασία που συνεχίστηκε μετά το έτος του τίτλου. Στο Κόσιτσε, πρώην στρατώνες και κτίρια γειτονιάς μετατράπηκαν σε πολιτιστικούς χώρους χάρη στον τίτλο του 2013. Πάνω από μια δεκαετία αργότερα, ο οργανισμός-κληροδότημα της πόλης εξακολουθεί να διαχειρίζεται 13 πολιτιστικά κέντρα. Και στο Λέουαρντεν- Φρίσλαν, ο τίτλος του 2018 εξελίχθηκε στην Αρκαδία, ένα επαναλαμβανόμενο πολιτιστικό πρόγραμμα σε ολόκληρη την επαρχία, με μια άλλη έκδοση προγραμματισμένη για το 2028.

Αυτό ακριβώς το στοιχείο της παρακαταθήκης βρίσκεται στον πυρήνα της νέας πρότασης. Η Επιτροπή θέλει οι πόλεις να σχεδιάζουν νωρίτερα και με μεγαλύτερη σαφήνεια τι θα παραμείνει μετά το τέλος της χρονιάς του τίτλου, ενώ παράλληλα επιδιώκει ο αντίκτυπος να μην περιορίζεται αυστηρά στα διοικητικά όρια της πόλης που φέρει τον τίτλο.

Η κατεύθυνση αυτή σημαίνει μεγαλύτερη έμφαση στη συνεργασία μεταξύ πόλεων και περιοχών, στην ενίσχυση των τοπικών πολιτιστικών οικοσυστημάτων, στη συμμετοχή των νέων και στη δημιουργία ευκαιριών για καλλιτέχνες και δημιουργικές βιομηχανίες. Η Επιτροπή συνδέει, επίσης, τη νέα γενιά του θεσμού με ευρύτερους στόχους βιώσιμης και συμπεριληπτικής αστικής ανάπτυξης.

Η δυνατότητα κοινών υποψηφιοτήτων μεταξύ πόλεων θα μπορούσε να δημιουργήσει στο μέλλον νέες δυνατότητες για πόλεις με έντονο διασυνοριακό ή διαπεριφερειακό χαρακτήρα και να ενισχύσει τη λογική του θεσμού πέρα από τα όρια μίας μόνο πόλης.

Περισσότερη Ευρώπη, περισσότερες πόλεις

Μία ακόμη σημαντική αλλαγή της πρότασης αφορά τη διεύρυνση της συμμετοχής πέρα από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Από το 2034, χώρες εκτός ΕΕ που συμμετέχουν ή συνδέονται με το πρόγραμμα Δημιουργική Ευρώπη θα μπορούν να διεκδικούν τον τίτλο. Με αυτόν τον τρόπο, η Επιτροπή επιδιώκει να δώσει στον θεσμό ακόμη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή και διεθνή διάσταση.

Παράλληλα, η νέα γενιά του θεσμού θα δίνει μεγαλύτερο βάρος στη συμμετοχή των πολιτών και ιδιαίτερα των νέων, στην πρόσβαση στον πολιτισμό, στη βιωσιμότητα και στην κοινωνική ένταξη. Η λογική είναι ο τίτλος να αποτελεί μεν μια μεγάλη πολιτιστική διοργάνωση διάρκειας ενός έτους, αλλά ταυτόχρονα αφετηρία για μακροπρόθεσμες αλλαγές στην πολιτιστική ζωή και την ανάπτυξη μιας πόλης.

Η ίδια η Επιτροπή συνοψίζει τη φιλοσοφία της πρότασης με μια σαφή μετατόπιση: από το τι συμβαίνει κατά τη διάρκεια της χρονιάς του τίτλου, στο τι μένει μετά από αυτήν. Η νέα προσέγγιση θέλει περισσότερους ανθρώπους, περισσότερες πόλεις και περισσότερες περιοχές να μπορούν να επωφεληθούν από τη δυναμική που δημιουργεί ο θεσμός.

Από την έναρξή του το 1985, ο θεσμός των Ευρωπαϊκών Πολιτιστικών Πρωτευουσών έχει εξελιχθεί από μια πρωτοβουλία πολιτιστικής προβολής σε ένα ευρύτερο εργαλείο ευρωπαϊκής συνεργασίας και αστικής ανάπτυξης. Η πρόταση για την περίοδο 2034-2047 επιχειρεί να κάνει το επόμενο βήμα: περισσότερη συμμετοχή, ισχυρότερες συνεργασίες, μεγαλύτερη διάρκεια του αποτυπώματος και έναν τίτλο που δεν θα αφορά μόνο μία πόλη για μία χρονιά, αλλά θα μπορεί να λειτουργεί ως καταλύτης για μια ευρύτερη πολιτιστική και κοινωνική παρακαταθήκη.

Σε όλες τις πρωτεύουσες που αξιολογήθηκαν μόνο μεταξύ 2013 και 2022, τα προγράμματα κατέγραψαν 38,5 εκατομμύρια συμμετοχές κοινού, με μια τυπική πρωτεύουσα να παραδίδει περίπου 1000-1200 πολιτιστικές δραστηριότητες κατά το έτος τίτλου της. Στις επιλεγμένες πόλεις, ο αριθμός των επισκεπτών αυξήθηκε κατά 30-40% κατά μέσο όρο.

«Οφέλη για μια γενιά»

«Μια πόλη κατέχει τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης για ένα έτος, αλλά η κοινότητα και οι πολίτες της θα πρέπει να αισθάνονται τα οφέλη για μια γενιά» δήλωσε η Ροξάνα Μινζάτου, εκτελεστική αντιπρόεδρος αρμόδια για τα κοινωνικά δικαιώματα και τις δεξιότητες, τις ποιοτικές θέσεις εργασίας και την ετοιμότητα. «Αυτό σημαίνει πολιτιστικούς χώρους που παραμένουν ανοιχτοί, ευκαιρίες για τοπικούς καλλιτέχνες και επιχειρήσεις, καθώς και νέους που έχουν λόγο στο μέλλον της πόλης τους. Η πρότασή μας θέτει αυτή τη διαρκή κληρονομιά στο επίκεντρο της πρωτοβουλίας. Ο πολιτισμός θα πρέπει να είναι προσιτός σε όλους, όπου και αν ζουν και ανεξάρτητα από το εισόδημά τους».

Από την πλευρά του, ο επίτροπος Διαγενεακής Δικαιοσύνης, Νεολαίας, Πολιτισμού και Αθλητισμού Γκλεν Μικάλεφ σημειώνει ότι γιατέσσερις δεκαετίες οι ΠΠΕ έχουν δείξει ότι ο πολιτισμός μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες, να ενισχύσει τις κοινότητες και να συνδέσει τους ανθρώπους σε διασυνοριακό επίπεδο. «Το επόμενο πλαίσιο θα βασιστεί σε αυτή την επιτυχία με ευρύτερη εδαφική συμμετοχή, ισχυρότερη συμμετοχή των νέων, νέους ορίζοντες για τους καλλιτέχνες και τους δημιουργικούς κλάδους και μεγαλύτερη προσοχή στη μακροπρόθεσμη κληρονομιά, διασφαλίζοντας ότι περισσότεροι άνθρωποι, πόλεις και περιφέρειες μπορούν να επωφεληθούν από το δυναμικό που εμπνέει μια πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης» δήλωσε.