Όσα ΔΕΝ συζητήθηκαν με την UNESCO

Η νέα έκθεση της Culture Action Europe, που μόλις δημοσιεύθηκε, καταγράφει τις πιέσεις στη χρηματοδότηση, τις εργασιακές συνθήκες και την καλλιτεχνική ελευθερία στην Ευρώπη, θέτοντας ερωτήματα που αφορούν άμεσα και την κυπριακή πολιτιστική πολιτική.

Τις μέρες ακριβώς που η ηγεσία του Υφυπουργείου Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας βρισκόταν στα ένδοξα Παρίσια και πραγματοποιούσε επαφές με την ηγεσία της UNESCO με επίκεντρο την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, η Culture Action Europe δημοσίευε (την περασμένη Τετάρτη) την έκθεση «State of Culture 2026», καταγράφοντας τις πιέσεις που δέχεται ο πολιτιστικός τομέας στην Ευρώπη. Πού κολλάνε αυτά τα δυο; Ακριβώς στα όσα ΔΕΝ βρέθηκαν στο επίκεντρο των επαφών με την UNESCO.

Δεν επιδιώκω να προσάψω κάτι, σαφώς και είναι υψίστης σημασίας τα ζητήματα της πάταξης της παράνομης εμπορίας πολιτιστικών έργων, της ανάδειξης των μνημείων, η προστασία από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, ο αειφόρος πολιτιστικός τουρισμός. Εξίσου υψίστης σημασίας, όμως, είναι και όσα αφορούν τις άμεσες και επιτακτικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο τομέας στην Ευρώπη όπως καταγράφονται στην έκθεση, την οποία υπογράφει η μπαρουτοκαπνισμένη ανεξάρτητη ερευνήτρια Έλενα Πολίβτσεβα, που μεταξύ άλλων έχει διατελέσει και σύμβουλος της UNESCO.

Στον πρόλογο της έκθεσης, ο ΓΓ της Culture Action Europe Λαρς Έμπερτ (το καλοκαίρι είχε βρεθεί στη Λάρνακα για το συνέδριο «Ask, Pay, Trust» κι είχε δώσει μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη στα «Ελεύθερα» και την Νταϊάνα Αζά), επισημαίνει το παράδοξο γεγονός ότι η αξία του πολιτισμού «εξυμνείται περισσότερο από ποτέ, αλλά προστατεύεται λιγότερο από ποτέ». Κρατήστε το αυτό.

Η έκθεση αποτελεί μια κριτική ανάλυση της πολιτικής πραγματικότητας στον τομέα και προχωρά πέρα από τη διαπίστωση ότι χρειάζεται μεγαλύτερη αναγνώριση. Η βασική απόφανση είναι ότι η «αναγνώριση» δεν μεταφράζεται σε επαρκή χρηματοδότηση, προστασία και ουσιαστική συμμετοχή των ανθρώπων του πολιτισμού στη διαμόρφωση πολιτικής. Το πρόβλημα φτάνει μέχρι το χάσμα ανάμεσα στις διακηρύξεις και την πρακτική στήριξη.

Η Culture Action Europe επισημαίνει ότι, ενώ απαιτείται από τον πολιτισμό να συμβάλει στη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και την ανάπτυξη, σπάνια του εξασφαλίζονται οι πόροι και η εμπιστοσύνη που απαιτούνται.

Ένας ακόμη άξονας είναι η εργασιακή επισφάλεια. Περισσότερο από το 60% των συμμετεχόντων στην ευρωπαϊκή έρευνα χαρακτηρίζει τις συνθήκες εργασίας στον πολιτισμό προβληματικές, κακές ή κρίσιμες, ενώ μόλις το 5% τις θεωρεί καλές. Τα στοιχεία αφορούν το ευρωπαϊκό δείγμα κι όχι ειδικά την Κύπρο, αποτυπώνουν όμως τη σοβαρότητα ενός προβλήματος που βρέθηκε τον Ιούνιο στο επίκεντρο και της συζήτησης στη Λάρνακα.

Στην Κύπρο, η θεσμική αναγνώριση του καλλιτέχνη, οι αμοιβές, η κοινωνική ασφάλιση και η προστασία της εργασίας παραμένουν ζητήματα που απαιτούν συγκεκριμένες και χειροπιαστές λύσεις. Οι συστάσεις του «Ask, Pay, Trust», που επιχειρήσαμε να σχολιάσουμε τον περασμένο Σεπτέμβριο, είδαμε ότι επιχειρούν να μετατρέψουν τη συζήτηση σε προτάσεις πολιτικής.

Ασφαλώς, το κρίσιμο σημείο πλέον είναι η εφαρμογή τους: ποια μέτρα θα υιοθετηθούν, με ποιο χρονοδιάγραμμα και με ποια συμμετοχή των ίδιων των επαγγελματιών, με δεδομένη την ανεπαρκή θεσμική υποστήριξη και την ανάγκη για σταθερότερη χρηματοδότηση. Οι εισηγήσεις, πάντως, κατατέθηκαν στο Υφυπουργείο Πολιτισμού, ώστε να συμβάλουν στον σχεδιασμό πολιτικών για δικαιότερες συνθήκες εργασίας.

Η έκθεση εξετάζει και την καλλιτεχνική ελευθερία, υποστηρίζοντας ότι οι περιορισμοί δεν προέρχονται μόνο από άμεσες παρεμβάσεις ή λογοκρισία. Λαμβάνουν συστημικό χαρακτήρα και μπορούν να εκδηλωθούν μέσω της οικονομικής εξάρτησης, των όρων χρηματοδότησης, της ισχύος των ψηφιακών πλατφορμών ή της αυτολογοκρισίας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στην πανευρωπαϊκή έρευνα το 47% των συμμετεχόντων ανέφερε ότι πρόσφατα έχει αυτολογοκριθεί, έναντι 26% που υπέστη άμεση λογοκρισία. Μπορεί να διαβαστεί κάπως αυθαίρετη ως εκτίμηση, αλλά στο κυπριακό περιβάλλον που είναι μικρό, ασφυκτικό και περιορισμένο, η αυτολογοκρισία είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Να πούμε εδώ ότι ανά την Ευρώπη παρατηρούνται συχνά φαινόμενα πολιτικών παρεμβάσεων και εκφοβιστικών τακτικών, με την έκθεση να καταγράφει κομματικοποιημένους διορισμούς σε πολιτιστικούς φορείς, μαύρες λίστες, ακυρώσεις παραστάσεων ή χρηματοδοτήσεων. Μακριά από μας όλα αυτά!

Αυτό πάντως που καταδεικνύεται σαφώς είναι ότι όσο η τέχνη επιδιώκει να γίνεται πιο συμμετοχική και να πλησιάσει την κοινωνία, τόσο αυξάνεται η έκθεσή της σε δημόσιες αντιπαραθέσεις και εντάσεις. Και το πιο ανησυχητικό είναι το χάσμα αντίληψης που παρατηρείται, καθώς την ώρα που ο τομέας βιώνει έντονη αβεβαιότητα, το 77% των Ευρωπαίων πολιτών πιστεύει ότι «οι καλλιτέχνες εκφράζονται εντελώς ελεύθερα» (!!!).

Μια ακόμη πρόκληση αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, που επηρεάζει την ανθρώπινη αυτονομία στις τέχνες σε πολλαπλά επίπεδα. Αξίζει να πούμε εδώ ότι τη σχετική προβληματική συμπληρώνει και η έκθεση της UNESCO «Re|Shaping Policies for Creativity 2026», που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο και μεταφέρει τη συζήτηση στις αλλαγές που συντελούνται στην ίδια τη διαδικασία παραγωγής και διανομής του πολιτισμού. Η ΤΝ και οι ψηφιακές πλατφόρμες μεταβάλλουν τους όρους με τους οποίους παράγεται, κυκλοφορεί και αποτιμάται το έργο των καλλιτεχνών, ενώ τα οφέλη αυτής της μετάβασης κατανέμονται άνισα και οι πιέσεις στα πνευματικά δικαιώματα εντείνονται.

Η σύνδεση με την επισφάλεια είναι άμεση. Όταν οι δημιουργοί εργάζονται ήδη με ασταθή εισοδήματα και εξαρτώνται από βραχυπρόθεσμες επιχορηγήσεις ή ψηφιακά δίκτυα διανομής, η τεχνολογική αλλαγή δεν τους βρίσκει όλους με τις ίδιες δυνατότητες προσαρμογής και διαπραγμάτευσης. Αντίστοιχα, η συγκέντρωση της προβολής σε λίγες πλατφόρμες μπορεί να περιορίζει την ορατότητα λιγότερο εμπορικών ή πειραματικών δημιουργών. Η UNESCO επισημαίνει ότι οι αδιαφανείς μηχανισμοί επιλογής περιεχομένου ευνοούν ένα μικρό σύνολο ιδιαίτερα προβεβλημένων καλλιτεχνών, ενώ οι πλείστοι παραμένουν στο περιθώριο.

Η πρόκληση, επομένως, για την πολιτιστική πολιτική είναι να διαμορφώσει κανόνες για τη χρήση έργων από συστήματα ΤΝ, να διασφαλίσει διαφάνεια και δίκαιη αμοιβή, να ενισχύσει τις ψηφιακές δεξιότητες των επαγγελματιών και να αποτρέψει τη διεύρυνση των ανισοτήτων. Δεν ξέρω αν το έχει υπόψη η Κλέα Παπαέλληνα, αλλά η UNESCO ζητά επίσημα ισχυρότερα ρυθμιστικά πλαίσια και συντονισμό.

Για την Κύπρο, το ερώτημα που αιωρείται είναι αν η πολιτιστική πολιτική παρακολουθεί τις κρίσιμες εξελίξεις κι αν διαθέτει σχέδιο δράσης, αλλά και συγκεκριμένες απαντήσεις ως προς τα δικαιώματα, τις αμοιβές και την επαγγελματική προσαρμογή των δημιουργών.

Το κρίσιμο σκαλοπάτι εδώ -όχι μόνο για τον μικρόκοσμό μας- είναι η καλλιτεχνική ελευθερία, από απλή διακήρυξη ή ευχολόγιο, να μετατραπεί σε «βιωμένη ικανότητα» (lived capacity). Αυτό, σύμφωνα με τα τεκμηριωμένα ευρήματα των ειδικών, απαιτεί μετάβαση από αποσπασματικές επιχορηγήσεις σε σταθερές δημόσιες επενδύσεις, κοινωνική προστασία για τους καλλιτέχνες, καθώς και τη διασφάλιση αυτόνομων χώρων δημιουργίας εκτός των λογικών της αγοράς ή της κρατικής επιτήρησης.

Ελεύθερα, 25.10.2026