Κυπριακό θέατρο και η (απ)ουσία της κριτικής

Πρόσφατα ένα εκ του προχείρου αρνητικό σχόλιο για μια παράσταση, άνοιξε σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης μια περιορισμένου εύρους αλλά συναισθηματικά φορτισμένη συζήτηση από ηθοποιούς και θεατρόφιλους σχετικά με την απουσία σοβαρής θεατρικής κριτικής στην Κύπρο.

Βέβαια, αν το σχόλιο ήταν θετικό, θα είχαμε καρδούλες, share και λουλουδάκια. Αυτό από μόνο του ίσως φτάνει για να μάθουμε όσα χρειάζεται για την κατάσταση.

Το θέατρο για να αναπτυχθεί χρειάζεται αγορά, με τις πολλές έννοιες της λέξης. Πολλούς θεατές να αφήνουν χρήματα για να αμείβονται  αξιοπρεπώς (τουλάχιστον) οι συντελεστές, φιλόδοξες καλλιτεχνικά και εμπορικά παραγωγές που να μη βαφτίζουν την πενία αισθητική επιλογή. Ελεύθερο, πλουραλιστικό δημόσιο διάλογο για την αξία κειμένων και παραστάσεων, καθώς και για τη σύνδεσή τους με τρέχουσες εξελίξεις στον πολιτισμό και την κοινωνία; Αντί για αυτά, παραφράζοντας τους Buzzcocks, what do we get?        

Λίγα σπίτια, όπου όλοι γνωρίζουν σχεδόν όλους, με εκείνους που βρίσκονται πιο κοντά στο δημόσιο χρήμα να απολαμβάνουν μεγαλύτερη εξουσία. Το συνολικό μικρό μέγεθος είναι ένα αντικειμενικό δομικό πρόβλημα. Οι αντιλήψεις όμως και οι πρακτικές που διαιωνίζουν παθογένειες δεν χρειάζεται να γίνονται μοιρολατρικά αποδεκτές. Ας πει ο καθένας, αναγκαστικά από την οπτική γωνία της θέσης του, τα πράγματα με το όνομά τους. Παρότι μπορεί να ακουστούν δυσάρεστα πράγματα, ειδικά για ένα χώρο που νιώθει ευάλωτος, πιστεύω — με δεδομένο ότι όλοι οι συμμετέχοντες αγαπάνε το θέατρο— ότι μπορεί να βρεθεί πεδίο συνεννόησης.

Γιατί δεν γράφονται συστηματικά σοβαρές κριτικές θεάτρου στα κυπριακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και ηλεκτρονικά; Όντως τυχαίνει αρκετά συχνά μια παραγωγή να κάνει τον κύκλο της χωρίς να αφήσει αποτύπωμα άλλο στον γραπτό λόγο πέρα από τις πολλαπλές δημοσιεύσεις του δελτίου Τύπου — άντε και καμιά συνέντευξη σκηνοθέτη ή ηθοποιού ως μέρος της προώθησης.

Ένας λόγος προφανώς είναι ο οικονομικός: τα μέσα θεωρούν ότι το θέατρο αφορά ένα κοινό τόσο περιορισμένο, που, με την κατάρρευση της δικής τους διαφημιστικής πίτας και των πωλήσεων φύλλων, δεν μπορούν να εργοδοτούν έναν επαγγελματία κριτικό θεάτρου. Εδώ, στην Ελλάδα πια δεν υπάρχει κριτικός θεάτρου που να βιοπορίζεται μόνο από τα γραπτά του, που τα μεγέθη είναι πολλαπλάσια!

Υπάρχουν όμως άνθρωποι που παλαιότερα, αλλά και σήμερα, έχουν θέση/πρόσβαση σε μέσα, και συνήθιζαν να γράφουν κριτικές σχεδόν για όλες τις παραστάσεις που έβλεπαν. Επίσης υπάρχουν δεκάδες νέοι άνθρωποι που έχουν πτυχίο θεατρολογίας, μέχρι αρκετά διδακτορικά. Πώς γίνεται να μην υπάρχει αθρόα παραγωγή κειμένων και σχετική συζήτηση, έστω με αναρτήσεις στο διαδίκτυο;

Τα social media δεν ευνοούν την ανάπτυξη σύνθετων επιχειρημάτων και την ψύχραιμη διαφωνία, αλλά πολλοί διανοούμενοι αξιοποιούν άλλες δυνατότητες, όπως παραδοσιακά τα προσωπικά μπλογκ, και σήμερα το Substack, το Beehiiv κ.α.

Για τους παλαιότερους πιστεύω ότι η γενική τάση είναι πως έχουν κάπως κουραστεί. Δεν βλέπουν κάποιο όφελος στο να γράψουν κείμενα που φαίνεται να ενδιαφέρουν ελάχιστους, αν δεν είναι διθυραμβικά. Παρότι μια αρνητική κριτική χρειάζεται ακόμα μεγαλύτερη προσοχή για να στέκει και να είναι δίκαιη, αυτό που εισπράττουν συχνά είναι η εμφανέστατη ενόχληση από αυτούς που νιώθουν ότι θίγονται (με λίγες εξαιρέσεις — ξέρουν ποιοι είναι).

Σε πόλεις όπως η Λευκωσία και η Λεμεσός όπου είναι πολύ πιθανό να συναντήσει κάποιος τους ίδιους ανθρώπους ξανά και ξανά στο θέατρο, στο καφέ, στο μπαρ, είναι λογικό κάποια στιγμή να υπερισχύσει στους κριτικούς μια τάση αυτολογοκρισίας. Να επιλέγουν να γράφουν μόνο για τις παραστάσεις για τις οποίες έχουν κάτι καλό να πούνε, και έτσι να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο και τις κοινωνικές τους σχέσεις ανέφελες.

Και οι πιο νέοι, που έχουν τα τυπικά προσόντα κι έτσι έχουν τα νώτα τους καλυμμένα σχετικά με την  κατηγορία ελλιπούς επιστημονικότητας; Παρότι παρακολουθούν παραστάσεις, απέχουν φοβικά από τη δημόσια έκθεση καθώς αντιλαμβάνονται (με μια λογική που δεν μπορώ να βάλω το χέρι στη φωτιά ότι είναι ρεαλιστική ή παρανοϊκή) ότι ένας «εχθρός» που μπορεί να κάνουν τώρα με μια αρνητική κριτική, ίσως αποδειχτεί στο μέλλον εμπόδιο για την εργοδότησή τους σε μια από τις ελάχιστες αμειβόμενες θέσεις σε οργανισμό ή επιτροπή.

Έτσι όμως δεν πάμε πουθενά, και η ευθύνη βαραίνει όλα τα μέρη. Ο στόχος, η λειτουργία της θεατρικής κριτικής, ακόμα και όταν είναι θετική, υπερβαίνει τα όρια της προώθησης μιας συγκεκριμένης παράστασης. Η αυτονομία της συνιστά προϋπόθεση για να επιτευχθούν όσα έγραφε ο Όσκαρ Ουάιλντ έγραφε στο περίφημο ομώνυμο δοκίμιό του για τον «Κριτικό ως δημιουργό».    

Ελεύθερα, 8.11.2026