«Το τελευταίο σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη.
Το μακρινό Γενάρη του 2015, ο Αλέξης Τσίπρας επέλεγε ως πρώτη πολιτική πράξη της θυελλώδους θητείας του την επίσκεψη στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου κατέθεσε κόκκινα τριαντάφυλλα στο μνημείο των κομμουνιστών που εκτελέστηκαν από τις κατοχικές δυνάμεις. Εκτός από κίνηση υψηλού συμβολισμού, η πράξη εκείνη αποτέλεσε μια σπάνια ευκαιρία να βρουν μια έστω προσωρινή θέση στο εκτυφλωτικό φως της επικαιρότητας όσα η επίσημη και «πολιτικά ορθή» ιστορική αφήγηση του νεοελληνικού κράτους επιλέγει συστηματικά και εργολαβικά να περνάει από το κόσκινο της λησμονιάς και της διαστρέβλωσης.
Ακόμη πιο αποτελεσματικά ανοίγει την ευγενική συζήτηση περί μνήμης, ηρωισμού και ιστορικού αναστοχασμού η νέα ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα», οι προβολές της οποίας γνωρίζουν ήδη επιτυχία στην ευαίσθητη Ελλάδα της κρίσης και από τις 9 Νοεμβρίου προβάλλεται και στην Κύπρο. Για κάποιον που αγαπάει τον κινηματογράφο και προσδοκά απλώς να περάσει δύο ώρες απολαμβάνοντας μια ποιοτική ταινία, συστήνεται ανεπιφύλακτα. Τα αφηγηματικά προσόντα, οι ψυχολογικές και συναισθηματικές συγκρούσεις, οι πειστικότατες δραματικές σκηνές, η ατμοσφαιρική μουσική και η περίτεχνη αναπαράσταση της εποχής είναι στοιχεία που αποζημιώνουν το χρόνο και το χρήμα που θα επενδύσετε.
Οπωσδήποτε, όμως, μιλάμε για κάτι παραπάνω από μια εύπεπτη ταινία και μια ευχάριστη κινηματογραφική βραδιά. Σε μια εποχή που εξακολουθεί να μαίνεται η λαίλαπα της ενορχηστρωμένης ανωνυμοποίησης και να προελαύνει ο ιδεολογικός και ιστορικός αναθεωρητισμός, η μυθοπλασία έρχεται να «ενοχλήσει» τα γεγονότα και τους πρωταγωνιστές τους και να τους βγάλει από τη γαλήνη της λήθης. Δεν πρόκειται για ντοκουδράμα και δεν στοχεύει να αποκαταστήσει την α-λήθεια, ούτε να διδάξει την ιστορία αμάσητη ή μασημένη και να προκηρύξει κάποιο φλογερό πολιτικό μανιφέστο.
Όπως συνέβη παλαιότερα με το «Χάππυ νταίη» (1976), τα «Πέτρινα χρόνια» (1985) και την «Ψυχή βαθιά» (2009), πολλοί ήταν οι ένθεν και ένθεν καλοθελητές που πήραν τη μεζούρα για να μετρήσουν την «κομμουνιστικότητα» ή τη «συναινετικότητα» του Βούλγαρη κι αν προσπάθησε ή όχι να κόψει στη μέση το ιδεολογικό καρπούζι. Θα τους εισηγούμουν να χαλαρώσουν και να βγάλουν τα χρωματιστά γυαλιά. Δεν ξέρω πόσο περισσότερο σαφές χρειαζόταν να γίνει ότι οι Έλληνες αγωνιστές ήταν μεταξοκρατούμενοι και ατσαλώθηκαν ηθικά και ψυχολογικά στα στρατόπεδα εξορίας του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, πριν καταλήξουν στα νύχια των ναζί, όμως άλλο πολιτική τέχνη κι άλλο διακήρυξη.
Προσωπικά, κάθε φορά που βλέπω ταινία του Παντελή Βούλγαρη αισθάνομαι να αποκαλύπτονται κρυμμένα επίπεδα ή να ανατρέπονται εντυπώσεις από τις προηγούμενες. Νιώθω να διευρύνεται η συνάντησή μου με το καλλιτεχνικό του σύμπαν. Το κινηματογραφικό του ύφος παραμένει γνώριμο, διατηρεί εκείνη τη λυρική αγριάδα και τον άκρατο συναισθηματισμό πίσω από τα προσεγμένα πλάνα του, εντούτοις θεωρώ ότι στο «Τελευταίο σημείωμα» επιτυγχάνει ακόμη μεγαλύτερη εμβάθυνση στους χαρακτήρες και ειδικότερα στους δύο πρωταγωνιστές, Ανδρέα Κωνσταντίνου (Ναπολέων Σουκατζίδης) και Αντρέ Ένικε (διοικητής Καρλ Φίσερ) πάνω στη χημεία και τη σχέση των οποίων βασίζεται όλο το οικοδόμημα της ταινίας.
Οι ήρωες δεν ντρέπονται να φορέσουν το μυθιστορηματικό μανδύα που υπερβαίνει τους πραγματικούς πρωταγωνιστές και υπογραμμίζει τα βαθύτερα μηνύματα που επεξεργάζεται ο σκηνοθέτης. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν αποτυπώνονται ως χοϊκοί, απλοί άνθρωποι γεμάτοι αντιφάσεις και αδυναμίες κι ότι δεν υποστηρίζονται από δωρικές ερμηνείες. Το τελευταίο σημείωμα των πεσόντων προς τις επόμενες γενιές ήταν ακριβώς η βούλησή τους να οριοθετήσουν την πορεία προς την αθανασία με το κεφάλι ψηλά, αγωνιζόμενοι μέχρι τέλους για τα ιδανικά τους.
* Η ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» προβάλλεται από τις 9 Νοεμβρίου στους κινηματογράφους Κ-ΣΙΝΕΠΛΕΞ σε όλες τις πόλεις και ΡΙΟ στη Λεμεσό.
