Όταν ο Επίκουρος ιδρύει τη Σχολή του στην Αθήνα, όλοι είναι ευπρόσδεκτοι. Από τα επικούρεια μαθήματα δεν αποκλείεται κανείς. Ο Επίκουρος θέλει να κάνει τον κόσμο ευτυχισμένο, να συνειδητοποιήσει ότι ζει στο παρόν, ότι δεν πρέπει να φοβάται τη θεϊκή τιμωρία ούτε τον θάνατο, ότι μπορεί να αποκτήσει εύκολα τα αναγκαία για την ευτυχία, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να αντέξει τα δεινά που θα εμφανιστούν. Μια φιλοσοφία που δεν θεραπεύει την ανθρώπινη ψυχή είναι άχρηστη, δεν ωφελεί, διατείνεται. Η Επικούρεια φιλοσοφία είναι για όλους όσοι θέλουν να κατακτήσουν την ευδαιμονία (ηδονή) και εδώ περιλαμβάνονται -πέρα από τις γυναίκες και τους δούλους- και οι νέοι.
Γιατί να φιλοσοφούν οι νέοι; Ο Επίκουρος θέλει να απαλλάξει τον άνθρωπο από τη ματαιοδοξία και από τη φλυαρία και να τον καταστήσει κοινωνό της επίγειας χαράς ανάμεσα σε φίλους. Η ηδονή δεν είναι κάτι κακό από μόνη της, αν και πολλές φορές τα αποτελέσματά της είναι αρνητικά, γι’ αυτό και θα πρέπει να επιλέγονται οι ηδονές πάντοτε σε συνδυασμό με τον πόνο που επιφέρουν. Γιατί να απουσιάζουν οι νέοι από μια τέτοια γνώση του αληθινού ηδέως ζην;
Ένα από τα γνωστότερα -και ωραιότερα- φιλοσοφικά κείμενα της αρχαιοελληνικής γραμματείας είναι μία επιστολή γραμμένη από τον Επίκουρο που απευθύνεται στον Μενοικέα και παραδίδεται από τον Διογένη Λαέρτιο στους Βίους Φιλοσόφων. Για τον Μενοικέα δεν γνωρίζουμε τίποτε, μόνο ότι υπήρξε μαθητής του Επίκουρου και ότι είναι νέος. Μέσα σε ένα ευσύνοπτο κείμενο ο Επίκουρος παραθέτει τις αρχές της ηθικής φιλοσοφίας του, με στόχο να αποδείξει στον Μενοικέα ότι η φιλοσοφία δεν είναι μόνο ένα πάρεργο, για να περνάει κανείς τον καιρό του, αλλά ένας τρόπος σκέψης που απομακρύνει φόβους για το μέλλον και διδάσκει την ορθή θεώρηση των πραγμάτων, που οδηγούν στην ευτυχία. Έτσι, κανείς δεν είναι ούτε τόσο νέος ούτε τόσο γέρος για τη φιλοσοφία:
«Πρέπει, επομένως, και ο γέρος να φιλοσοφεί και ο νέος: ο ένας για να μείνει, κι όταν γερνά, νέος χάρη στα όμορφα πράγματα, καθώς με χαρά θα ανατρέχει στα περασμένα, ο άλλος για να είναι και ως νέος συνάμα γέροντας, καθώς δεν θα τον κυριεύσει φόβος για τα μελλούμενα.Είναι λοιπόν ανάγκη να στοχαζόμαστε τα πράγματα που φέρνουν την ευτυχία, αφού όταν υπάρχει ευτυχία έχουμε τα πάντα, ενώ όταν αυτή λείπει κάνουμε τα πάντα για να την έχουμε» (122)
Ο Μενοικέας γνωρίζει τα Επικούρεια, αλλά η γνώση δεν σημαίνει πράξη, οι συμβουλές βίου πρέπει να (επανα)λαμβάνονται τακτικά, και ο Επίκουρος στην επιστολή του επιμένει ότι ο Μενοικέας, αν και γνώστης, θα πρέπει να φιλοσοφεί συχνά, δηλαδή να στοχάζεται τις φιλοσοφικές αρχές που οδηγούν στην ευτυχία. Πώς θα μπορούσε όμως η επικούρεια φιλοσοφία να βοηθήσει έναν νέο σήμερα ώστε να βιώσει τον χρόνο, δηλαδή την ύπαρξή του;
Γεννιόμαστε μόνο μια φορά. Αυτή είναι και η μοναδική μας ευκαιρία να ζήσουμε ευτυχισμένοι. Ο νέος πρέπει να φιλοσοφεί προκειμένου να ζει μια ευτυχισμένη ζωή χωρίς φόβο για τον θάνατο, τον θεό και τις μεταβολές της τύχης. Η πραγματική ευτυχία είναι η υγεία του σώματος και η αταραξία της ψυχής. Αυτά αποκτώνται εύκολα.
Η απαλλαγή από την ανάγκη της «επιδοκιμασίας» των άλλων και η στροφή στα αναγκαία (επομένως σημαντικά) για τη ζωή, απαλλάσσουν τον νέο από μάταιες επιθυμίες (φήμη, πλούτο), που αποτελούν πηγή ταραχής. Η φρόνηση παίζει σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση των επιθυμιών. Όλα κρίνονται από τα αποτελέσματά τους:
«Σε όλες τις επιθυμίες μας πρέπει να θέτουμε το ερώτημα αυτό: Τι θα μου συμβεί αν πραγματοποιηθεί αυτό που επιθυμώ και τι αν δεν πραγματοποιηθεί;» (Ε.Π. 71)
3. Η φιλία είναι πολυτιμότερη από οποιοδήποτε υλικό αγαθό. Ζούμε με τους φίλους μας απολαμβάνοντας ταυτόχρονα την ασφάλεια που μας προσφέρουν -ακόμη κι αν δεν χρειαστούμε ποτέ τη βοήθειά τους. Η δημιουργία μιας κοινότητας αληθινών φίλων είναι εκ των ων ουκ άνευ για την ευδαιμονία.
Η ζωή είναι ωραία, αλλά χρειάζεται μια συνείδηση που να μετουσιώνει τις ευτυχισμένες στιγμές σε μνήμη. Τα χρόνια που ζει κάποιος δεν έχουν σημασία: «Ο γέρος που δεν έχει μνήμη του αγαθού που έχει βιώσει, σήμερα γεννιέται» (Επικούρου Προσφώνησις 19).
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων: Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025. Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
