Να ένα ενδιαφέρον και ωραιότατα επίκαιρο θέμα. Είναι χρόνια, βέβαια, που παιδεύω το μυαλό μου για να καταλάβει τις δύο αυτές έννοιες ξεχωριστά και έπειτα να τις παντρέψω, έτσι που να προσεγγίσουν όσο γίνεται στο δικό μου υλικό από υποθέσεις εργασίας σε Ελλάδα και Κύπρο.
Είναι επίκαιρο το θέμα πάντα. Τώρα, όμως, με τις επερχόμενες κάλπες και στις δύο χώρες μας, αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία, αλλά και πολλή τροφή για σκέψη.
Όπως, ότι οι άνθρωποι γίνονται μάζα υιοθετούν τον παρορμητισμό και τη μίμηση. Έτσι, πρώτιστα ορίζονται από τα συναισθήματα και δευτερευόντως από τη σκέψη και τη λογική. Έτσι, ο μεμονωμένος και μοιραία σκεπτόμενος άνθρωπος φαντάζει και είναι ανώτερος από τον μη κριτικό άνθρωπο της α-νόητης πληθύος, όρου που έχει εισάγει στο φιλοσοφικό του έργο και ο Κορνήλιος Καστοριάδης.
Η Δήμητρα Ρετσινά – Φωτεινίδου, φιλόλογος, ειδική παιδαγωγός, με μεταπτυχιακά στην Πολιτική Φιλοσοφία και στην Ειδική Αγωγή και Ψυχολογία, στέκεται στο έργο του Gustave Le Bon (1841-1931) «Ψυχολογία των μαζών» (1895) όπου γίνεται μια πρώτη προσπάθεια αποσαφήνισης του ρόλου των συλλογικοτήτων στην πολιτική και κοινωνική ζωή.
Ακόμη και σήμερα, επίκαιρες παραμένουν οι παρατηρήσεις του κορυφαίου Γάλλου ανθρωπολόγου, ψυχολόγου φυσικού και κοινωνιολόγου, για τις «ομαδικές παραισθήσεις» ανθρώπων που βλέπουν οράματα ή ζουν με ψευδαισθήσεις και ενώνονται μεταξύ τους με ψυχικό δεσμό επειδή ανήκουν στην ίδια κοινωνική ομάδα, στην ίδια φυλή ή κάστα. Ωστόσο, μπορεί να διαφέρουν μεταξύ τους σε μορφωτικό ή οικονομικό επίπεδο.
Ο Le Bon θεωρεί πως η πίστη των λαών στους πολιτικούς/ δημαγωγούς, στις ιδεοληψίες, στις προκαταλήψεις, στις θρησκευτικές δοξασίες που δεν έχουν λογική εξήγηση, εξηγείται με τη συμμετοχή του υποκειμένου στη μάζα πλήθους. Τότε και μόνο τότε υιοθετεί το ήθος του πειθήνιου και εύπιστου μέλους της κοινότητας που επηρεάζεται από την κυρίαρχη ιδεολογία και με τη σειρά του επηρεάζει τα άλλα μέλη της μικρής ή μεγάλης κοινωνίας.
Η «μαζική ψυχή» αισθάνεται και πράττει με διαφορετικό τρόπο από αυτόν με τον οποίο αισθάνεται και πράττει το κάθε πρόσωπο ξεχωριστά. Ορισμένες ιδέες, ορισμένα αισθήματα δεν μεταμορφώνονται σε πράξεις παρά μόνο στα άτομα που συνιστούν μάζα. Η ψυχολογική μάζα είναι ένα ον προσωρινό, δημιούργημα ετερογενών στοιχείων που συνδέονται, όπως τα κύτταρα ενός ζωντανού σώματος και καταλήγουν σε ένα καινούριο ον, που εκδηλώνει διαφορετικούς χαρακτήρες από αυτούς που διαθέτει καθένα από αυτά τα κύτταρα.
Στη συνάθροιση που συνιστά τη νοοτροπία του πλήθους/ όχλου δεν υπάρχει καθόλου άθροισμα και μέσος όρος στοιχείων, αλλά συνδυασμός και δημιουργία νέων χαρακτήρων. Όπως στη χημεία, τα οξέα και οι βάσεις όταν αντιδρούν μεταξύ τους δίνουν άλατα.
Εννοείται πως ο ρόλος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης είναι να καθηλώσει και να υπνωτίσει το κοινό, δημιουργώντας εύπλαστους χαρακτήρες από κάθε κοινωνική τάξη. Επίσης, τα διάφορα στοιχεία ενός πολιτισμού, όπως η θρησκεία, οι επιστήμες, οι τέχνες κ.ά., έχουν μεγάλο κύρος στον λαό και γι’ αυτό μεταδίδονται μιμητικά από γενιά σε γενιά.
Ο ρόλος του ηγέτη είναι καθοριστικός στην πολιτική ψυχολογία. Χωρίς την προσωπικότητα του ηγέτη δεν χειραγωγείται πάντα εύκολα ο κόσμος. Τόσο ο Le Bon όσο και ο Max Weber θεωρούν πως ιδιότητα-κλειδί στην κατανόηση της δράσης του ηγέτη είναι το γόητρο, η γοητεία που ασκεί στις μάζες και γεμίζει την ψυχή με έκπληξη, θαυμασμό και σεβασμό.
Υπάρχει το επίκτητο γόητρο, δηλαδή, το γόητρο λόγω φήμης, πλούτου ή κοινωνικής θέσης και το προσωπικό γόητρο, δηλαδή, το ζωντανό χάρισμα που έχει το συγκεκριμένο φυσικό πρόσωπο να μαγνητίζει, να πείθει και να σαγηνεύει τα πλήθη.
Αν ένας ηγέτης αποτύχει σε ό,τι έχει αναλάβει και χάσει το προσωπικό του γόητρο, τότε η μάζα τον καταβαραθρώνει με την ίδια αστραπιαία ταχύτητα με την οποία τον είχε αποθεώσει. Πίσω από την απεριόριστη και χωρίς νομιμοποίηση εξουσία ελλοχεύει πάντα η κατηγορία του σφετεριστή.
(*) Τα χαρακτηριστικά του χαρισματικού ηγέτη. Στα οποία, επίσης, έχει εντρυφήσει πολύ ο Δημήτρης Μπουραντάς, ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Αυτός μας έδωσε και στην εκπομπή μας στην ΕΡΤ, πολλή τροφή για σκέψη. Διαβάστε τον.
