«Κάθε φιλία επιλέγεται για την ίδια, αλλά την αρχή της την έχει λάβει από την ωφέλεια» Επικούρου Προσφώνησις 23
Η φιλία κατέχει κεντρική θέση στον επικούρειο βίο. Ήδη από τη δημιουργία του πρώτου «Κήπου» (όπως ονομάστηκε η Σχολή του Επίκουρου) οι μαθητές συμφιλοσοφούν μαζί και, ακολουθώντας το πρότυπο του Επίκουρου, στηρίζουν ο ένας τον άλλον σε περιπτώσεις ανάγκης και ταραχής. Η φιλία προσφέρει πολύ περισσότερα από την απλή συντροφικότητα και συνδέεται στενά με το συμφέρον και το όφελος, αλλά υπό προϋποθέσεις.
«Ούτε εκείνος που επιζητεί πάντοτε τη χρησιμότητα είναι φίλος ούτε εκείνος που δεν τη συσχετίζει ποτέ με τη φιλία. Γιατί ο πρώτος καπηλεύεται την ανταπόδοση με πρόσχημα την ευεργεσία και ο δεύτερος απομακρύνει την καλή ελπίδα από το μέλλον» Επικούρου Προσφώνησις 39
Η «ωφέλεια» που προκύπτει από τη φιλία πρέπει να έρχεται αβίαστα, δεν είναι ο λόγος για τον οποίο θα αναζητήσουμε φίλους. Κάτι τέτοιο θα ήταν λάθος. Ο Επίκουρος είναι ξεκάθαρος. Η ωφέλεια δεν προκύπτει μετά τη «χρήση», ξεκινάει από τη σκέψη ότι «δεν είμαστε μόνοι στον κόσμο». Αν χρειαστεί να αναζητήσουμε στήριγμα, ο επικούρειος φίλος θα είναι πάντοτε εκεί, και αυτό -πέρα από την ελπίδα για μελλοντική βοήθεια- είναι ένα αίσθημα ασφάλειας απαραίτητο για την ψυχική αταραξία. Ναι, μπορεί να μη χρειαστούμε ποτέ τη βοήθεια των άλλων. Αλλά πάντοτε θα αισθανόμαστε ότι είναι εκεί για εμάς. Μαζί θα διανύσουμε όλες τις δυστοπίες. Ο Επίκουρος αποσαφηνίζει τη σημασία της φιλίας στην καθημερινότητά μας (Επικούρου Προσφώνησις 34):
«Δεν έχουμε ανάγκη (χρείαν) λοιπόν τη βοήθεια (χρείας) των φίλων, όσο την εμπιστοσύνη (τῆς πίστεως) για αυτή τη βοήθεια»
Ο άνθρωπος που έχει (πραγματικούς) φίλους αισθάνεται ασφάλεια, και αυτό για την επικούρεια φιλοσοφία είναι σημαντικό γιατί ανήκει στις φυσικές επιθυμίες. Αυτός είναι ο λόγος που οι Επικούρειοι συμβιώνουν καθημερινά μέσα στον «Κήπο»: μελετούν και απολαμβάνουν τη ζωή με γαλήνη, χωρίς τον φόβο για μελλοντικά απρόσμενα δεινά -τα οποία προφανώς δεν αποτελούν αντικείμενα επιλογής. Μπορούμε όμως να επιλέξουμε τους φίλους μας και να ζήσουμε μαζί τους, ωφελούμενοι από την παρουσία τους. Οι φίλοι συντελούν στο να αισθανόμαστε ασφαλείς:
«Η ίδια σκέψη που μας γεμίζει με θάρρος ότι τίποτα από όσα φοβόμαστε δεν είναι αιώνιο ούτε μεγάλης διάρκειας, μας επιτρέπει να αντιληφθούμε, ακόμη και στις περιορισμένες συνθήκες της ζωής μας, η ασφάλεια εκπληρώνεται με τη φιλία» (Κύρια Δόξα 28)
Γιατί όμως, η φιλία – που είναι εκ των ων ουκ άνευ όρος για την ευδαιμονία, δηλαδή για την αταραξία της ψυχής- δεν αναφέρεται στην περίφημη «Επιστολή προς Μενοικέα», η οποία αποτελεί την «επιτομή» της επικούρειας Ηθικής; Γιατί δεν υπάρχει ούτε μία αναφορά στη σπουδαιότητά της στον καθημερινό βίο, όπως διαφαίνεται στις προσφωνήσεις και στις Κύριες Δόξες του Επίκουρου; Μια προσεκτικότερη ματιά, προς το τέλος της επιστολής, αποδεικνύει τη σύνδεση της ευδαιμονίας με τη φιλία, εκεί όπου ο Επίκουρος αποχαιρετά τον Μενοικέα:
«Αυτά λοιπόν και τα συναφή τους να τα εξασκείς μέρα και νύχτα με τον εαυτό σου και με κάποιον όμοιο με εσένα και δεν θα σε ταράξει τίποτε ούτε στον ξύπνιο ούτε στον ύπνο και θα ζήσεις σαν θεός ανάμεσα σε ανθρώπους. Γιατί δεν μοιάζει καθόλου με θνητό ον ο άνθρωπος που ζει μέσα σε αθάνατα αγαθά»
Η μελέτη της φιλοσοφίας δεν είναι μοναχική υπόθεση για τους Επικούρειους αλλά μέρος της ζωής, της καθημερινότητάς τους. Η ευδαιμονία, υπό το πρίσμα της επικούρειας ηθικής, προϋποθέτει την ύπαρξη του φίλου -όπως και του εαυτού. Ο «Κήπος» είναι η φιλοσοφική Σχολή όπου θα βρεις τους όμοιούς σου: Ανθρώπους που δεν φοβούνται ούτε τον θεό ούτε τον θάνατο, γιατί γνωρίζουν τη φύση των πραγμάτων και το ευμετάβλητο της θνητής της φύσης, ανθρώπους αυτάρκεις που αποσοβούν τη ματαιοδοξία των πολλών χάρη στη φρόνηση της ηδονής.
Ο επικούρειος φίλος -ως όμοιος με εσένα- θα είναι πάντοτε δίπλα σου, όπως θα είσαι και εσύ. Ολόκληρη η Ηθική του Επίκουρου βασίζεται στη ζωή με τους φίλους μας, μια ωφελιμιστική, απολαυστική, πλήρως συνειδητοποιημένη ζωή με στόχο την ηδονή. Και μάλιστα την αταραξία. Όταν υπάρχουν οι φίλοι μας, όλα πηγαίνουν καλά. Αρκεί να είναι όμοιοι με εμάς. Η ευθύνη βαρύνει και τις δύο πλευρές.
Η δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
