Παρατηρώ ότι η δημόσια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη εξακολουθεί να κυριαρχείται από το προμηθεϊκό ερώτημα αν θα αποκτήσει κάποτε συνείδηση κι αν θα αυτονομηθεί και στραφεί εναντίον του δημιουργού της, κατά τον τρόπο που την πάτησε ο δόκτωρ Φρανκεστάιν.

Είναι ένα ερώτημα που αν το δει κανείς μακροϊστορικά μπορεί να το πει και κοινότοπο. Ως υπόθεση, όμως, είναι πάντα συναρπαστική και τροφοδοτεί τη φαντασία, τη φιλοσοφία και τις αγωνίες της εποχής μας κατά τον ίδιο σχεδόν τρόπο που τροφοδοτούσε την αρχαία μυθολογία. Διερωτώμαι, εντούτοις, μήπως μάς αποσπά την προσοχή από έναν κίνδυνο πολύ πιο άμεσο και πρακτικό, που δεν θα προκύψει σε 10 ή 20 χρόνια, αλλά εξελίσσεται ήδη μπροστά στα μάτια μας.

Είναι δεδομένο ότι η εκτεταμένη χρήση μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (LLM) επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε το νιονιό μας. Πλέον, γράφουμε λιγότερο, διαβάζουμε λιγότερο, όλο και πιο σπάνια εξελίσσουμε έναν συλλογισμό από την αρχή μέχρι το τέλος. Ένα εκτενές κείμενο, καλή ώρα σαν αυτό που διαβάζετε (μέχρι) τώρα, κουράζει. Η ανάγνωση ενός βιβλίου απαιτεί πλέον μια εκγυμνασμένη υπομονή που δεν περισσεύει.

Παράλληλα, μια ανάρτηση, ένα δελτίο τύπου, μια είδηση, ένα οποιοδήποτε κείμενο μάς φαίνεται συχνά ότι γράφτηκε από ΑΙ και η ανάγνωση εγκαταλείπεται από τις πρώτες «ύποπτες» αράδες. Αυτό, βέβαια, μάς απασχολεί λιγότερο όταν τη χρησιμοποιούμε εμείς για να κερδίσουμε χρόνο και κόπο.

Αυτή είναι απλώς μια λειτουργία από τις πολλές που έχουμε ήδη εκχωρήσει στην τεχνολογία χωρίς καμία τύψη ή προβληματισμό. Για παράδειγμα, ελάχιστα μάς αγχώνει το αναντίλεκτο γεγονός ότι το GPS αποδυνάμωσε τη χωρική μας μνήμη και την αίσθηση προσανατολισμού. Το «ρωτώντας πας στην πόλη» είναι πλέον αδιανόητο, εκτός αν η ερώτηση απευθύνεται στη μικρή φορητή συσκευή που έγινε δεύτερος εγκέφαλος- αν όχι πρώτος.

Παλιότερα, οι αριθμομηχανές περιόρισαν τους νοερούς υπολογισμούς και απίσχναναν την ικανότητά μας να τους κάνουμε. Σκοτιστήκαμε ιδιαίτερα; Η ψυχολογία το αποκαλεί αυτό «γνωστική εκφόρτωση», που λειτουργεί κι ως φυσική επέκταση της λειτουργικής μνήμης. Παρατηρείται εδώ και χιλιετίες- από την εφεύρεση της γραφής μέχρι τη χρήση του άβακα. Η διαφορά τώρα είναι ότι εκχωρούμε λειτουργίες που συνδέονται με τη γλώσσα, τη φαντασία, την κρίση. Δηλαδή, με τα εργαλεία της ίδιας της σκέψης.

Το 2006 βγήκε στις αίθουσες η κωμωδία επιστημονικής φαντασίας του Μάικ Τζατζ «Idiocracy». Για όσους δεν την έχουν δει (δεν χάνουν και πολλά) περιγράφει έναν μελλοντικό κόσμο που βρίσκεται στο έλεος της βλακείας, επειδή η ανθρωπότητα έπαψε να καλλιεργεί τις πνευματικές της ικανότητες. Η ταινία πήγε άπατη τότε. Δέκα χρόνια αργότερα, μετά την πρώτη εκλογή Τραμπ, απέκτησε αυτό που λέμε «cult status». Σήμερα, θεωρείται πλέον σχεδόν… προφητική σάτιρα για τη γνωστική ατροφία.

Οι αρχαιοελληνικοί μύθοι είχαν αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα πολύ- πολύ πριν η έννοια της καλπάζουσας τεχνολογίας λάβει το νόημά της. Μαζί με τη φωτιά, ο Προμηθέας χάρισε στους ανθρώπους την τεχνολογία, τον έλεγχο επί της ύλης, όπως και την άσβεστη φλόγα της περιέργειας και της δημιουργικότητας. Είναι μια θεϊκής προέλευσης και ανυπολόγιστης ισχύος δύναμη που το ανθρώπινο είδος καλείται να τιθασεύσει. Ο Δαίδαλος κατασκεύασε φτερά, αλλά ο Ίκαρος έπρεπε να έχει την εγκράτεια και τη γνώση για να τα χρησιμοποιήσει. Καταστροφική είναι η χρήση του εργαλείου δίχως μέτρο.

Διάβασα μια συνέντευξη του γνωστού Βρετανού ηθοποιού, συγγραφέα και στοχαστή Στίβεν Φράι στο περιοδικό Κ, με αφορμή την κυκλοφορία της δικής του αφήγησης της Οδύσσειας. Εκεί εκφράζει την ανησυχία ότι αν εκείνη η φλόγα μεταλαμπαδευτεί κάποτε σε μια μηχανή ίσως επαναληφθεί ο κύκλος που χαρακτηρίζει την ελληνική μυθολογία: οι δημιουργοί θα ανατραπούν από τα δημιουργήματά τους.

Δεν ξέρω αν τα LLM θα αποκτήσουν ποτέ αυτόνομη συνείδηση. Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, ίσως είναι άλλο. Τι θα συμβεί αν εμείς οι ίδιοι απωλέσουμε συνήθειες και ικανότητες που διαμόρφωσαν τον πολιτισμό μας επί αιώνες; Αν πάψουμε να διαβάζουμε βιβλία, να γράφουμε μόνοι μας χωρίς τεχνολογικά δεκανίκια, να «παλεύουμε» με μια ζόρικη ιδέα πριν αναζητήσουμε μια έτοιμη απάντηση;

Τον περασμένο Μάιο, στην πρώτη του ιστορική εγκύκλιο «Magnifica Humanitas» (Υπέροχη Ανθρωπότητα), ο νέος Πάπας Λέων ΙΔ’ αντί να αντιμετωπίζει την τεχνητή νοημοσύνη ως δαιμονική δύναμη ή ως σωτήρα της ανθρωπότητας, θέτει ένα ερώτημα διαφορετικό: πώς διαφυλάσσεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε μια εποχή όπου η νοημοσύνη φαίνεται να αυτοματοποιείται;

Ενδεχομένως, μια παράπλευρη «προσφορά» της ΤΝ να είναι ότι μάς έχει φέρει ενώπιον των πιο θεμελιωδών ζητημάτων της ύπαρξης, με επίκεντρο το αιώνιο ερώτημα «ποιοι είμαστε;». Δεν αποκλείεται, όπως συνέβη με το GPS και τις αριθμομηχανές, να παραδώσουμε κάποιες βασικές λειτουργίες στη μηχανή και οι δικές μας λειτουργίες και αξίες να μετατεθούν αλλού. Ιδανικά, στην εμπειρία, την ενσυναίσθηση, τη δημιουργία νοήματος, την ευθύνη. Μακάρι, αν και χλωμό το βλέπω…

Ας αφήσουμε τα ουτοπικά κι ας επισημάνουμε ακόμη έναν σοβαρό κίνδυνο. Τα LLM, γνωρίζουμε ότι εκπαιδεύονται πάνω σε ήδη υπάρχοντα κείμενα και παράγωγα σκέψης, σε μια ανασύνθεση μοτίβων που βασίζονται στην ανθρώπινη παράδοση. Τι θα συμβεί αν, σε λίγα χρόνια, μεγάλο μέρος αυτών των κειμένων έχει ήδη παραχθεί από ΤΝ ή από ανθρώπους που τη χρησιμοποιούν και γράφουν όπως αυτή;

Η «αυτοφαγία» των μοντέλων άρχισε ήδη να παρατηρείται. Η γνώση ανακυκλώνεται, οι αποκλίσεις μειώνονται, οι ιδέες γίνονται προβλέψιμες. Το αντίγραφο θα τροφοδοτεί το αντίγραφο: ένας ολέθριος βρόχος. Όμως, αν οι άνθρωποι σταματήσουμε να παράγουμε πρωτότυπη σκέψη, θα στερέψει και η δεξαμενή γνώσης. Δεν θα γίνουμε μόνο εμείς ηλίθιοι, αλλά και το εργαλείο το οποίο (θα) υποκαθιστά τη νοημοσύνη μας. Ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Προφανώς, η λύση δεν είναι να επιστρέψουμε τη φωτιά στους θεούς. Μιλάμε για ένα χρήσιμο, αν όχι επαναστατικό, εργαλείο που μπορεί να μας απογειώσει. Ίσως όμως χρειαστεί να αποφασίσουμε ποιες ανθρώπινες λειτουργίες αξίζει να προστατεύσουμε από την ευκολία της αυτοματοποίησης. Όπως και να το κάνουμε, φαίνεται ότι θα είναι ζητούμενο να διατηρήσουμε ζωντανή την περιέργεια, τη γραφή, την ανάγνωση, την κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητα. Διαφορετικά, δεν θα χρειαστεί καν να συμβεί κάποια εξέγερση των μηχανών για να βουλιάξουμε.

Ελεύθερα, 12.7.2026