Αποχαιρετισμοί

Χάσαμε αυτή τη βδομάδα ένα αγαπημένο ξάδελφο, ένα μοναδικό άνθρωπο. O Φίλιππος είχε «τετραγωνισμένη» λογική και διέθετε μια ιδιότητα που σπανίζει τις μέρες μας: του τίμιου, του «ίσιου» ανθρώπου.

«Γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ»

«Καθ’ όλον το διάστημα της ζωής σου με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρώγεις τον άρτο σου, μέχρις ότου αποθάνεις και επιστρέψει το σώμα σου εις τη γη, από την οποίαν και έχει πλασθεί· διότι χώμα είναι το σώμα σου, στο χώμα θα καταλήξει και χώμα πάλιν θα γίνει» (Γεν. 3,19).

Ο μεγάλος Νίκος Καζαντζάκης είχε ρωτήσει κάποτε: «Τι θα πει λεύτερος;». Για να απαντήσει ο ίδιος: «Αυτός που δε φοβάται το θάνατο … Υπάρχει μεγαλύτερη χαρά στον κόσμο, να μη φοβάσαι το θάνατο; Όχι δεν υπάρχει».

Κι όμως, αθάνατε Καζαντζάκη, με εξαίρεση όσους αποκαλούμε ήρωες, όλοι τον φοβόμαστε.
Φοβόμαστε τον θάνατο, κυρίως όταν εκ του σύνεγγυς ζούμε την απώλεια δικών μας αγαπημένων. Κατακλυζόμαστε από λύπη, άγχος, στεναχώρια, φόβο. Όλες οι θρησκείες εφευρίσκουν τρόπους παρηγοριάς των πιστών.

Θέματα όπως, προέλευση της ζωής, ύπαρξη της ψυχής, είσοδο του κακού στον κόσμο και τον θάνατο, απασχόλησαν ανέκαθεν το πνεύμα του ανθρώπου. Οφείλονται περισσότερο στην ανασφάλεια που αισθανόμαστε γιατί γεννιόμαστε με τη φθαρτότητα και τη θνητότητα.

Το Έπος του Gilgamesh ανάγεται πριν πέντε χιλιάδες χρόνια. Πρόκειται για έναν μυθικό ήρωα βασιλιά των αρχαίων Σουμερίων που οχύρωσε την πόλη του και προστάτευσε τον λαό του. Όταν ο επιστήθιος φίλος του πέθανε ξεκίνησε ένα μακρινό ταξίδι στην προσπάθεια του να εξηγήσει τον θάνατο του φίλου του, χωρίς επιτυχία όμως.

Ο Ησίοδος αναφέρει ότι ο Θάνατος και ο Ύπνος είναι δίδυμα αδέλφια που κατοικούν στο σκοτεινό Τάρταρο και ποτέ δεν τους φωτίζει ο ήλιος. Όμως, ενώ ο Ύπνος  είναι ευχάριστος στους ανθρώπους, ο Θάνατος έχει σκληρή καρδιά και τον μισούν.

Άλλες φορές, ο Θάνατος χαρακτηρίζεται ως ευεργέτης γιατρός, γιατί απαλύνει τους ανθρώπους από τους πόνους. Ο τραγικός Ευριπίδης είπε: «Δεν υπάρχει ζωή χωρίς λύπες, στενοχώριες, φροντίδες, βάσανα κι αρρώστιες. Απ’ όλα αυτά ο θάνατος, σα γιατρός, μας απαλλάσσει με τον αιώνιο ύπνο».
Ο αρχαίος ποιητής Πίνδαρος τόνιζε ότι τα ανθρώπινα είναι εφήμερα.

Στη σύγχρονη εποχή, η λέξη θάνατος είναι κάτι το αρνητικό, μία απώλεια (τον «χάσαμε»). Κανένας δεν ξέρει προκαταβολικά την ώρα του θανάτου του. Ο αιφνίδιος θάνατος θεωρείται, σύμφωνα με την Εκκλησία μας, ένα τρομακτικό γεγονός με φοβερές συνέπειες, διότι δεν δόθηκε χρόνος να μετανοήσει ο άνθρωπος, να αυτοπροσδιοριστεί θετικά ενώπιον του Θεού, του εαυτού του και του κόσμου.

Υπάρχει ευχή που λέγεται στις Ακολουθίες της Εκκλησίας μας και στην οποία ζητούμε να μας διαφυλάξει εκτός από των άλλων κακών και από τον αιφνίδιο θάνατο.

Ο πόνος και η θλίψη είναι συνυφασμένα με τη ζωή μας, ώστε μερικές φορές λυγίζουμε. Ακόμα και αν γνωρίζουμε ότι κάποιο δικό μας πρόσωπο θα πεθάνει σε σύντομο χρονικό διάστημα γιατί έχει κάποια θανατηφόρα ασθένεια και ενώ νομίζουμε ότι έχουμε προετοιμαστεί ψυχολογικά να το αποδεχθούμε, παρ’ όλα αυτά δεν το αντέχουμε, ειδικά όταν δεν είναι πλήρης ημερών.

Όλοι στον θάνατο είναι ίσοι, πλούσιοι και φτωχοί, καλοί και κακοί. Όλοι καταλήγουν στο χώμα που τους κατατρώγει σάρκα και οστά.

Γνωρίζουμε ότι κάποτε θα πεθάνουμε, όμως, οι περισσότεροι δεν μπορούν να το εμπεδώσουν στη συνείδηση τους λόγω της αγωνίας που μας προκαλεί το άγνωστο που ακολουθεί. Ο θάνατος είναι ο έσχατος εχθρός του ανθρώπου. Η Εκκλησία λέει πως η ζωή δεν τελειώνει εδώ στη γη, πως οι νεκροί θα αναστηθούν, πώς υπάρχει κόλαση και Παράδεισος.

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, δίνοντας τον ορισμό της ψυχής, λέγει ότι είναι ουσία κτιστή, ζώσα, νοερά, μεταδίδουσα στο οργανικό και αισθητικό σώμα ζωτική δύναμη και αντιληπτική των αισθητών, έως ότου βέβαια παραμένει το σώμα στη ζωή. Η ψυχή εισάγει ζωτική δύναμη στον σωματικό οργανισμό για την ενέργεια των αισθήσεων. Αυτό σημαίνει ότι το σώμα κινείται από τη δύναμη και την ενέργεια της ψυχής, δημιουργημένη από τον Θεό.

Όλοι οι λαοί διαχρονικά έχουν ασχοληθεί με το τι ακολουθεί μετά τον θάνατο.

Με τη σύγχρονη εξέλιξη της επιστήμης γίνεται προσπάθεια αποκωδικοποίησης του τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια των τελευταίων στιγμών του ανθρώπου. Άνθρωποι που έχουν έρθει κοντά στον θάνατο περιγράφουν συνήθως παρόμοιες εμπειρίες: Δυνατό φως, τούνελ, συναισθήματα γαλήνης, επανάληψη αναμνήσεων ζωής. Σε κάποιες περιπτώσεις, σπάνιες, μερικοί ασθενείς ανέφεραν επαληθεύσιμες λεπτομέρειες (π.χ. κατά τη διάρκεια καρδιακής ανακοπής) ενώ ήταν κλινικά νεκροί. Οι εμπειρίες αυτές (έντονο φως, ηρεμία ή αποστασιοποίηση) είναι περίπου ίδιες ανεξάρτητα πολιτισμού ή μορφωτικού επιπέδου.

Στην κηδεία, οι ζωντανοί αποχαιρετούν τον νεκρό στη θρησκευτική τελετή. Και ύστερα, ο παπάς ψάλλει το «Δεύτε τελευταίον ασπασμόν, δώμεν αδελφοί τω θανόντι». Γίνεται κατάθεση στεφάνων από «επώνυμους» και μη και εκφώνηση επικήδειων λόγων όπου εξαίρεται η ζωή, η δράση και η προσφορά του αποδημήσαντος. Οι δικοί βλέπουν σπουδαίους ανθρώπους της κοινωνίας τους να καταθέτουν στεφάνι και να συλλυπούνται, αλλά ευχαριστημένοι μένουν και οι πολιτικοί που ελπίζουν στις επόμενες εκλογές να έχουν την ψήφο τους.

Οι τεθλιμμένοι συγγενείς νιώθουν την απουσία του δικού τους ανθρώπου, που θα παραμείνει μια γλυκιά μακρινή ανάμνηση.