Το ζήτημα της ισότητας των φύλων τίθεται εκ νέου με ένταση λόγω της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης. Στην πραγματικότητα και με βάση τα στατιστικά δεδομένα, αφορά στον τρόπο, με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει δυσμενώς τις γυναίκες δυσανάλογα σε σχέση με τους άνδρες σε διάφορους τομείς.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης αναγνωρίζει μια σοβαρή μορφή έμφυλης ανισότητας στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της υγείας. Τα μοντέλα και τα ιατρικά εργαλεία που βασίζονται σε τεχνητή νοημοσύνη εκπαιδεύονται κυρίως με δεδομένα ανδρών ή βασίζονται σε κλινικά πρότυπα που έχουν ως υπόδειγμα το ανδρικό σώμα και τα ανδρικά συμπτώματα. Ως αποτέλεσμα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίζει καλύτερα, πιο έγκαιρα και πιο αξιόπιστα συμπτώματα ασθενειών, όπως αυτά εκδηλώνονται στους άνδρες, ενώ τα γυναικεία συμπτώματα που συχνά διαφέρουν σε ένταση ή μορφή, αγνοούνται, υποεκτιμώνται ή παρερμηνεύονται.

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου, τα οποία χρησιμοποιούν οι αρχές για σκοπούς επιτήρησης, ταυτοποίησης υπόπτων ή ελέγχου ταυτότητας έχουν εκπαιδευτεί με δεδομένα που ανταποκρίνονται σε λευκούς άνδρες και ως εκ τούτου, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν σωστά γυναίκες και ακόμη περισσότερο γυναίκες με πιο σκούρο χρώμα δέρματος, με αποτέλεσμα υψηλότερα ποσοστά λαθών, άδικες προσαγωγές ή συλλήψεις.

Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου οι νέες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να ενισχύσουν υπαρκτές μορφές έμφυλης βίας, ιδιαίτερα μέσω των deepfakes: βίντεο που κατασκευάζονται ή αλλοιώνονται μέσω τεχνητής νοημοσύνης συχνά με σεξουαλικό ή πορνογραφικό περιεχόμενο, στοχεύουν σχεδόν αποκλειστικά σε γυναίκες και χρησιμοποιούνται ως όπλο εκφοβισμού, εκβιασμού ή εκδίκησης.

Ενδοοικογενειακή βία

Σύμφωνα με την Οδηγία 2024/1385 της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενδοοικογενειακή βία, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως όργανο ελέγχου και κακοποίησης σε βάρος των γυναικών. Έξυπνες συσκευές, όπως κάμερες ασφαλείας, home assistants, συστήματα συναγερμού ή κλειδαριές με τεχνητή νοημοσύνη, μπορούν να χρησιμοποιηθούν από κακοποιητικούς συντρόφους για παρακολούθηση κινήσεων, καταγραφή συνομιλιών ή ακόμη και απομακρυσμένο έλεγχο της πρόσβασης και παραμονής στο σπίτι. Παράλληλα, πλατφόρμες γνωριμιών, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογές που λειτουργούν με αλγορίθμους, διευκολύνουν την επίμονη παρενόχληση, το stalking ή την εκδικητική πορνογραφία, ενώ τα συστήματα αναφοράς συχνά δεν αναγνωρίζουν εγκαίρως ή δεν αντιμετωπίζουν επαρκώς τέτοιες μορφές βίας.

Στον τομέα της εργασίας το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης των γυναικών σε χώρες όπου συμμετέχουν ενεργά στην αγορά εργασίας, συνδέεται με αύξηση της απασχόλησης των γυναικών και βελτίωση των δεξιοτήτων τους.

Όμως, στη συντριπτική πλειονότητά τους οι γυναίκες έχουν μικρότερη πρόσβαση σε ψηφιακές δεξιότητες και λιγότερη συμμετοχή σε τεχνολογικούς τομείς. Μόνο μία στους έξι ειδικούς στον τομέα τεχνολογιών, πληροφορικής και επικοινωνίας και μία στους τρεις απόφοιτους θετικών επιστημών, τεχνολογίας, μηχανικής και μαθηματικών είναι γυναίκες. Ως γνωστόν, οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται σε επισφαλείς θέσεις εργασίας, σε άτυπες και ευέλικτες μορφές εργασίας, όπως η μερική απασχόληση και η περιστασιακή εργασία, καθώς και μεταξύ των εργαζομένων με κατώτατο μισθό, με αποτέλεσμα η τεχνητή νοημοσύνη να κινδυνεύει να διευρύνει το χάσμα φύλου στην εργασία.

Απώλεια θέσεων εργασίας

Οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία σε διοικητικά, υποστηρικτικά και γραμματειακά επαγγέλματα που έχουν ως αντικείμενο την τυποποιημένη επεξεργασία πληροφοριών, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο απώλειας θέσεων εργασίας. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat ο αριθμός των ανθρώπων που εργάζονται στη γραμματειακή υποστήριξη και σε παρεμφερείς διοικητικές θέσεις υπολογίζεται περίπου σε 14 έως 16 εκατομμύρια μόνο στον ιδιωτικό τομέα, με τις γυναίκες να αποτελούν ποσοστό που συχνά ξεπερνά το 70% των θέσεων εργασίας. Συγκριτικά με έναν άλλο τομέα που θεωρείται ότι κινδυνεύει με συρρίκνωση λόγω της τεχνητής νοημοσύνης και είναι ανδροκρατούμενος, αυτόν του προγραμματισμού και της ανάπτυξης λογισμικού, οι αριθμοί στην Ευρώπη είναι σημαντικά μικρότεροι: περίπου 5,5 εκατομμύρια.

Εξάλλου, η ήδη υπάρχουσα εισοδηματική ανισότητα είναι πιθανό να αυξηθεί περαιτέρω, εάν η τεχνητή νοημοσύνη ενισχύσει τα επαγγέλματα υψηλής ειδίκευσης και αντικαταστήσει επαγγέλματα χαμηλής ειδίκευσης.

Υποεκπροσώπηση

Κρίσιμη είναι η υποεκπροσώπηση των γυναικών στον ίδιο τον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς αντιπροσωπεύουν μόλις το 22% των επαγγελματιών στον τομέα αυτό παγκοσμίως. Η ελλιπής εκπροσώπηση των γυναικών στην τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζει μόνο τις επαγγελματικές τους ευκαιρίες, αλλά εγείρει και το ζήτημα του αποκλεισμού τους από έναν ταχέως αναπτυσσόμενο οικονομικό τομέα και επηρεάζει τον σχεδιασμό, την ανάπτυξη και τη διόρθωση των ψηφιακών τεχνολογιών. Το 2024, η UNESCO δημοσίευσε έκθεση που ανέδειξε σεξιστικά και φυλετικά στερεότυπα στα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα γλωσσικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία τείνουν να περιγράφουν ότι οι γυναίκες «ταιριάζουν» σε ρόλους εξυπηρέτησης.

Στον τομέατης γλώσσας και της μετάφρασης σε σχέση με την εργασία, σε έκθεση του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων επισημαίνεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη «μαθαίνει» από γλωσσικά δεδομένα, όπου κυριαρχούν πατριαρχικές και ανδροκεντρικές χρήσεις (doctor είναι «ο γιατρός», αλλά nurse είναι «η νοσοκόμα», είναι ο μηχανικός, αλλά η γραμματέας). Αυτές οι γλωσσικές επιλογές επηρεάζουν τον τρόπο, με τον οποίο γίνονται αντιληπτοί οι ρόλοι, οι ικανότητες και οι «φυσικές» κλίσεις των φύλων, διαμορφώνουν υλικό που χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση και την ενημέρωση και τελικά περιορίζουν την ορατότητα και την αναγνώριση των γυναικών σε επαγγελματικούς, επιστημονικούς και δημόσιους ρόλους.

Τα Ηνωμένα Έθνη αναδεικνύουν, επίσης, μορφές διάκρισης εις βάρος των γυναικών λόγω αυξημένης χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στις διαδικασίες προσλήψεων. Φαινομενικά ουδέτεροι δείκτες, όπως η δυνατότητα συνεχούς διαθεσιμότητας ή η απουσία διαστημάτων εκτός αγοράς εργασίας, λειτουργούν στην πράξη ως έμμεσα φίλτρα εις βάρος όσων έχουν αναλάβει δυσανάλογα μεγαλύτερες ευθύνες φροντίδας ή έχουν επαγγελματικές διαδρομές με διακοπές, κατηγορίες στις οποίες ανήκουν ως επί το πλείστον γυναίκες.

Μέτρα από την ΕΕ προςμείωση ανισοτήτων και διακρίσεων

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει ένα πλέγμα μέτρων για να αντιμετωπίσει τις έμφυλες ανισότητες και τις διακρίσεις που ενισχύονται από την τεχνητή νοημοσύνη. Ο Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) εισάγει ειδικούς κανόνες για τα «υψηλού κινδύνου» συστήματα, ενώ επιβάλλει μέσω του Digital Services Act αυστηρότερες υποχρεώσεις στις μεγάλες πλατφόρμες για εντοπισμό, σήμανση και αφαίρεση επιβλαβούς περιεχομένου, καθώς και μέτρα προστασίας θυμάτων εκδικητικής πορνογραφίας και παραπληροφόρησης που στοχεύει σε γυναίκες. Εξάλλου, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί την έμφυλα ευαίσθητη γλώσσα στις δικές της υπηρεσίες και αναπτύσσει κατευθυντήριες γραμμές και ερευνητικά έργα για τον εντοπισμό και τη μείωση γλωσσικών προκαταλήψεων στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Στον εργασιακό τομέα, η Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων και συναφείς πρωτοβουλίες στοχεύουν στην ενίσχυση της διαφάνειας των αλγοριθμικών εργαλείων που χρησιμοποιούν οι εργοδότες, καθώς και στην προώθηση συμμετοχής των γυναικών σε επιστήμες, τεχνολογία και ψηφιακούς τομείς.

Τέτοιου είδους μέτρα δεν ωφελούν μόνο τις γυναίκες, αλλά ενισχύουν τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή, διασφαλίζοντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη υπηρετεί τα ανθρώπινα δικαιώματα αντί να τα υπονομεύει.


*Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Frederick