Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ: Ανορθόδοξη στη μέθοδο, παραδοσιακή στη στρατηγική

Είναι πράγματι η εξωτερική πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ τόσο χαοτική και αλλοπρόσαλλη όσο φαίνεται; Πέρσι υποστήριξα ότι πίσω από το θέαμα, τις αντιφάσεις και την απρόβλεπτη συμπεριφορά του Τραμπ υπήρχε μια εσωτερική λογική. Δεν έφτασα όμως στο σημείο να τη χαρακτηρίσω στρατηγική. Σήμερα είμαι περισσότερο πεπεισμένος ότι υπάρχει στρατηγική. Και μάλιστα υψηλή στρατηγική. Ας δούμε τα κομμάτια.

Γροιλανδία. Παναμάς. Καναδάς. Βενεζουέλα. Ιράν. Στενά του Ορμούζ και της Μαλάκκας. Δασμοί. Σπάνιες γαίες. Κρίσιμες πρώτες ύλες. Πιέσεις στους συμμάχους. Και στο βάθος, η Κίνα. Αν δει κανείς όλα αυτά ξεχωριστά, μοιάζουν με ασύνδετες εξελίξεις.

Βάλτε τα όμως στον ίδιο στρατηγικό χάρτη και μια εικόνα αρχίζει να σχηματίζεται. Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε κάποια συνωμοσία. Ούτε ένα μυστικό σχέδιο. Βασικές επιδιώξεις περιγράφονται ρητά στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας που δημοσίευσε η κυβέρνηση Τραμπ το 2025.

Το ερώτημα είναι αν συμφέροντα, ευκαιρίες και εξελίξεις συγκλίνουν προς την ίδια στρατηγική κατεύθυνση.  Και η απάντηση είναι καταφατική. Αυτό όμως δεν άρχισε με τον Τραμπ.

Το 1948, ο Τζορτζ Κένναν, αρχιτέκτονας της στρατηγικής του Ψυχρού Πολέμου, παρατήρησε  ότι οι ΗΠΑ κατείχαν περίπου το μισό του παγκόσμιου πλούτου με μόλις το 6,3% του πληθυσμού. Στόχος, τόνιζε, ήταν να διατηρήσουν αυτή τη «θέση υπεροχής» χωρίς να διακινδυνεύσουν την ασφάλειά τους.

Ο κόσμος και οι μέθοδοι άλλαξαν. Ο βασικός σκοπός όχι. Η διατήρηση της αμερικανικής υπεροχής παραμένει στρατηγική σταθερά. Και η υπεροχή δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι οικονομική, τεχνολογική, εμπορική, χρηματοπιστωτική και διπλωματική.

Μετά το 1945, οι ΗΠΑ ενέταξαν την ισχύ τους σε θεσμούς και συμμαχίες. Η Pax Americana συνδύαζε την ηγεμονία με τη σταθερότητα.  Ευεργετική για πολλούς. Ηγεμονική για άλλους.

Το Σχέδιο Μάρσαλ συνέβαλε στην ανοικοδόμηση της δυτικής Ευρώπης. Η Ευρώπη και η Ιαπωνία ευημέρησαν κάτω από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, δαπανώντας περισσότερα για «βούτυρο» και λιγότερα για «κανόνια». Οι ΗΠΑ παρείχαν δολάρια, αγορές και ασφάλεια.

Ευημερία και στρατηγική αλληλοενισχύονταν. Και οι σύμμαχοι είχαν συμφέρον στη διατήρηση του συστήματος.

Η διαφορά με τον Τραμπ βρίσκεται λιγότερο στο τι επιδιώκει η Αμερική και περισσότερο στις ωμές, απρόβλεπτες, αντιφατικές και συχνά εκβιαστικές μεθόδους με τις οποίες το επιδιώκει.

Πάρτε τη Γροιλανδία. Αρκτική, αντιπυραυλική άμυνα, νέες θαλάσσιες οδοί, σπάνιες γαίες. Ο Παναμάς ελέγχει μια στρατηγική αρτηρία ανάμεσα σε δύο ωκεανούς. Ο Καναδάς διαθέτει ενέργεια, ορυκτό πλούτο και πρόσβαση στην Αρκτική. Η Βενεζουέλα επαναφέρει τεράστια αποθέματα πετρελαίου στη στρατηγική εξίσωση.

Χωρίς να αποκτήσει κυριαρχία, ο Τραμπ εξασφάλισε διευρυμένη αμερικανική στρατιωτική παρουσία και περιορισμούς σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ευαίσθητες επενδύσεις συγκεκριμένων τρίτων χωρών, χωρίς ημερομηνία λήξης.

Το στρατηγικό όφελος είναι προφανές. Όχι όμως χωρίς κόστος. Οι προηγούμενες απειλές ενέτειναν τις ευρωπαϊκές αμφιβολίες για την αξιοπιστία της αμερικανικής ηγεσίας.

Ας στραφούμε τώρα ανατολικότερα.

Τα Στενά του Ορμούζ και της Μαλάκκας αποτελούν κρίκους της ίδιας ενεργειακής αλυσίδας, από την οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η Κίνα. Αντίθετα, οι ΗΠΑ διαθέτουν μεγάλη εγχώρια παραγωγή ενέργειας, ευνοϊκή γεωγραφική θέση και παγκόσμια ναυτική ισχύ.

Η σημασία τους υπερβαίνει την ενέργεια. Μαζί με το Σουέζ, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και τις αρκτικές οδούς αναδεικνύουν μια διαχρονική αλήθεια: όποιος μπορεί να διασφαλίζει ή να εμποδίζει την πρόσβαση στις αρτηρίες του παγκόσμιου εμπορίου διαθέτει τεράστια ισχύ.

Η ισχύς του 21ου αιώνα, όμως, δεν περιορίζεται στη γεωγραφία.

Ημιαγωγοί. Σπάνιες γαίες. Λιμάνια. Διάδρομοι διασύνδεσης. Εφοδιαστικές αλυσίδες. Συστήματα εκκαθάρισης πληρωμών. Κεφαλαιαγορές. Η τεχνητή νοημοσύνη, η κβαντική υπολογιστική και το διάστημα. Όποιος αποκτήσει υπεροχή στους τρεις αυτούς τομείς θα έχει αποφασιστικό στρατηγικό πλεονέκτημα.

Και στο επίκεντρο, το δολάριο.

Μετά την αποσύνδεσή του από τον χρυσό το 1971, το σύστημα των πετροδολαρίων που ακολούθησε ενίσχυσε περαιτέρω τον διεθνή του ρόλο.

Η κυρίαρχη θέση του δολαρίου στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα προσφέρει στην Ουάσιγκτον μια μορφή ισχύος που κανένα αεροπλανοφόρο δεν μπορεί να της εξασφαλίσει.

Η αμερικανική αγορά αποτελεί επίσης εργαλείο ισχύος.

Οι δασμοί μπορούν να κατευθύνουν επενδύσεις και εφοδιαστικές αλυσίδες, μετατρέποντας την πρόσβαση σε αυτήν σε στρατηγικό μοχλό πίεσης. Έχουν όμως κόστος και για την ίδια την αμερικανική οικονομία.

Τα κομμάτια του στρατηγικού χάρτη αρχίζουν πλέον να ενώνονται.

Διατήρηση της αμερικανικής παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας. Έλεγχος στρατηγικών πόρων και θαλάσσιων προσβάσεων. Ανασυγκρότηση της βιομηχανικής βάσης. Διατήρηση της τεχνολογικής και ενεργειακής υπεροχής. Μεγαλύτερη συμμετοχή των συμμάχων στο κόστος της ασφάλειας. Προστασία της διεθνούς κυριαρχίας του δολαρίου.

Και, πάνω απ’ όλα, αποτροπή της Κίνας από την απόκτηση ισχύος ικανής να ανατρέψει την αμερικανική παγκόσμια πρωτοκαθεδρία.

Ο ανταγωνισμός με την Κίνα δεν μπορεί να κερδηθεί μόνο με την ισχύ των ΗΠΑ. Οι σύμμαχοι διαθέτουν αγορές, τεχνολογία, βιομηχανική ισχύ, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και στρατηγική εμβέλεια. Η ανάληψη μεγαλύτερων ευθυνών από αυτούς μπορεί να ενισχύσει την αμερικανική θέση. Η αποξένωσή τους μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.

Ακόμη και φαινομενικά ασύνδετες συγκρούσεις μπορούν να μεταβάλουν τη στρατηγική ισορροπία υπέρ της Ουάσιγκτον.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεσμεύει ρωσικούς πόρους. Η Ευρώπη επανεξοπλίζεται, αγοράζοντας και αμερικανικό στρατιωτικό υλικό. Η δυνατότητα του Ιράν να προβάλλει ισχύ έχει περιοριστεί. Και η ανάληψη μεγαλύτερων ευθυνών από περιφερειακές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή μπορεί να αποδεσμεύσει αμερικανικούς πόρους για άλλες στρατηγικές προτεραιότητες.

Τίποτε από αυτά δεν αποδεικνύει ότι όλες οι εξελίξεις είχαν σχεδιαστεί εκ των προτέρων. Ούτε ότι η Κίνα εξηγεί κάθε αμερικανική κίνηση. Η προσωπικότητα του Τραμπ, η εσωτερική πολιτική, η ιδεολογία, ο καιροσκοπισμός και οι λανθασμένοι υπολογισμοί εξακολουθούν να παίζουν τον ρόλο τους.

Η υψηλή στρατηγική δεν απαιτεί χορογραφία. Εδώ, όμως, βρίσκεται το παράδοξο.

Η αμερικανική πρωτοκαθεδρία δεν στηρίχθηκε ποτέ μόνο στην υλική ισχύ. Υπήρχε και η ήπια ισχύς: ο πολιτισμός, τα πανεπιστήμια, η τεχνολογία, οι ιδέες και η υπόσχεση ευκαιριών. Το παλιό αστείο αποτύπωνε εύστοχα την αντίφαση: «Γιάνκη, πήγαινε σπίτι σου, αλλά πάρε με μαζί σου».

Η αμερικανική ισχύς ενισχυόταν από τη νομιμοποίηση, τη συναίνεση και την εμπιστοσύνη. Άυλες δυνάμεις, αλλά με απτές και καθοριστικές συνέπειες.

Όταν όμως οι σύμμαχοι αντιμετωπίζονται ολοένα περισσότερο ως πελάτες που μπορούν να πιεστούν, όταν οι αγορές μετατρέπονται σε μέσα εξαναγκασμού και η οικονομική εξάρτηση γίνεται ευπάθεια, οι κανόνες υποχωρούν μπροστά στην ισχύ. Και αρχίζει η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων.

Οι σύμμαχοι διαφοροποιούν τις εφοδιαστικές τους αλυσίδες. Εξετάζουν εναλλακτικά συστήματα πληρωμών. Ενισχύουν περιφερειακές συνεργασίες. Μειώνουν την εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ. Ακόμη και τα αποθέματα χρυσού αναδιατάσσονται, όπως δείχνουν οι πρόσφατες κινήσεις της Γαλλίας και της Ολλανδίας.

Η ιστορία μάς έχει διδάξει ότι οι ηγεμονικές δυνάμεις επιδιώκουν πάντοτε να διατηρήσουν την υπεροχή τους. Όταν όμως υπερβαίνουν τα όρια, μπορούν να επιταχύνουν οι ίδιες την παρακμή τους.

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μια λέξη γι’ αυτό: ύβρις. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι λείπει η υψηλή στρατηγική. Υπάρχει. Ο κίνδυνος βρίσκεται αλλού.

Οι μέθοδοι με τις οποίες η Αμερική επιχειρεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της ήδη διαβρώνουν την εμπιστοσύνη, τη νομιμοποίηση και τη συναίνεση που την κατέστησαν βιώσιμη. Η Αμερική μπορεί να αποσπάσει πολλά επιμέρους οφέλη. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν, στην προσπάθειά της να τα εξασφαλίσει, αποδυναμώνει το ίδιο το σύστημα που την κατέστησε αναντικατάστατη.

*Πρέσβης (επί τιμή). Ανώτερος Ερευνητικός Συνεργάτης, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.