Η Τουρκία και τα νησιά του Αιγαίου

Όπως αναμενόταν, το έκδηλα παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο, που αντιβαίνει προς το Διεθνές Δίκαιο, προκάλεσε σωρεία αντιδράσεων σε Κύπρο και Ελλάδα, αλλά και σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα 27 κράτη μέλη με ομόφωνη δήλωση τους χαρακτήρισαν το μνημόνιο άκυρο, αναγνωρίζοντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών.

Το βασικό σημείο αμφισβήτησης είναι ότι παρακάμπτει την επήρεια ελληνικών νησιών, κυρίως της Κρήτης, της Ρόδου και της Καρπάθου, στην οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ).

Στο  χώρο του Αιγαίου υπάρχουν συμπλέγματα 2.500 νησιών και νησίδων και σ’ αυτά κατοικεί σήμερα το ένα πέμπτο του ελλαδικού πληθυσμού, δηλαδή ένα εκατομμύριο και πεντακόσιες χιλιάδες Ελλήνων. Η έκταση του Αιγαίου υπολογίζεται σε 250.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η έκταση της ηπειρωτικής Ελλάδας φτάνει τα 111.000  τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Με βάση τις πρόνοιες της Σύμβασης του Montego Bay του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982, ενώ η υφαλοκρηπίδα υπάρχει αφ’ εαυτής και δεν χρειάζεται να ανακηρυχθεί, δεν ισχύει τούτο σε σχέση με την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), η οποία πρέπει να ανακηρυχθεί και,  ακολούθως,  να οριοθετηθεί από τα ενδιαφερόμενα κράτη. Ένα παράκτιο κράτος αποκτά ΑΟΖ  με μονομερή δήλωση ανακήρυξης και, στη συνέχεια, συνάπτει συμφωνίες οριοθέτησης με τα γειτονικά κράτη. Σχετικές είναι οι διατάξεις του Άρθρου 74 για την ΑΟΖ και του Άρθρου 83 για την υφαλοκρηπίδα.

Αναφορικά με τα νησιά, η παράγραφος 2 του Άρθρου 121 της Σύμβασης προνοεί: «Με την επιφύλαξη της παραγράφου 3, η αιγιαλίτιδα ζώνη, η συνορεύουσα ζώνη, η αποκλειστική οικονομική ζώνη και η ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα ενός νησιού οριοθετούνται  σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύμβασης που εφαρμόζονται στα άλλα εδάφη της ξηράς». Δηλαδή, τα νησιά έχουν το ίδιο δικαίωμα, όπως και τα ηπειρωτικά εδάφη, να απολαμβάνουν όλες τις θαλάσσιες ζώνες που προβλέπει η Σύμβαση. Εξαιρούνται, σύμφωνα με την παράγραφο 3 του ίδιου Άρθρου, από το δικαίωμα να απολαμβάνουν υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ «οι βραχονησίδες που δεν έχουν τη δυνατότητα να είναι κατοικήσιμες και δεν έχουν δική τους οικονομική ζωή». Δικαιούνται, όμως, αιγιαλίτιδα ζώνη, όπως κάθε άλλο νησί. Ως εκ τούτου, η ΑΟΖ και η υφαλοκρηπίδα ενός νησιού καθορίζονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που καθορίζονται και για τις ηπειρωτικές περιοχές.

Η Σύμβαση, παρά το ότι δεν έχει υπογραφεί και επικυρωθεί από την Τουρκία, τη δεσμεύει γιατί διατυπώνει,  ως προς το θέμα αυτό,  προϋπάρχον γενικό εθιμικό δίκαιο το οποίο απλώς κωδικοποιεί.

Η Τουρκία προβάλλει γεωλογικού τύπου επιχειρήματα, υποστηρίζοντας ότι τα ελληνικά νησιά συνιστούν ειδικές περιστάσεις (εξάρσεις του βυθού) και επειδή είναι πιο κοντά στα τουρκικά παράλια δεν δικαιούνται υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Κατά συνέπεια, η υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου πρέπει να οριοθετηθεί κάπου στη μέση του Αιγαίου, εγκλωβίζοντας έτσι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα σε τουρκική υφαλοκρηπίδα. Για τα νησιά, γενικά, οι τουρκικοί ισχυρισμοί είναι ότι  τα νησιά δεν έχουν αυτόματα δικαίωμα για υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ.

Όπως έγραψα και σε προηγούμενα άρθρα μου, η προσφιλής τακτική της Τουρκίας στο Αιγαίο, όσον αφορά στην υφαλοκρηπίδα, την αιγιαλίτιδα ζώνη, αλλά και την ΑΟΖ, είναι η προσπάθεια πολιτικοποίησης μιας καθ’ όλα νομικής και τεχνικής φύσεως διαφοράς. Οι απαιτήσεις της Τουρκία, αν ιδωθούν στο σύνολό τους, αποβλέπουν, βραχυπρόθεσμα, στον εγκλωβισμό των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και της Δωδεκανήσου σε μια τουρκική υφαλοκρηπίδα, σ’ έναν  τουρκικό εναέριο χώρο και, γενικά, σ’ ένα χώρο τουρκικού στρατιωτικού ελέγχου και, μακροπρόθεσμα, στην αμφισβήτηση της ίδιας της ελληνικής κυριαρχίας πάνω στα νησιά αυτά και στην κατάληψή τους. Για να πραγματοποιηθεί το όραμα της  «Γαλάζιας Πατρίδας», που οι εμπνευστές του δεν κρύβουν τους στόχους τους. Η Τουρκία ακολουθεί την προσφιλή τακτική της «διπλωματίας των κανονιοφόρων» προκειμένου να επιβάλει τη θέλησή της ή να εκβιάσει για ανταλλάγματα.

Για την Τουρκία, η διεθνής αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας επί των νησιών του Αιγαίου ήταν μια οδυνηρή υποχώρηση από την οποία δεν έχει ακόμη συνέλθει. Από το 1973 η Τουρκία έχει θέσει στόχο της την αναθεώρηση του καθεστώτος του Αιγαίου. Η Τουρκία ούτε αποκρύπτει ούτε συγκαλύπτει αυτήν της την επιδίωξη. Ο πρώην Πρωθυπουργός και Πρόεδρος Τουργκούτ Οζάλ δήλωνε το 1986 ότι «η παρούσα κατάσταση η οποία υπάρχει μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας δεν είναι ικανοποιητική. Εάν η Τουρκία ήξερε που θα την οδηγούσε η Συνθήκη της Λωζάνης δεν θα την είχε υπογράψει ποτέ … Εμείς δεν ξεχνούμε ότι χάσαμε μέσα από τα χέρια μας τα νησιά, τα πάτρια τουρκικά εδάφη». Αρκετά αποκαλυπτικός είναι ο Αχμέτ Νταβούτογλου στο βιβλίο του «Το στρατηγικό βάθος»: «Μια Τουρκία που έχει αποκλειστεί από το Αιγαίο κι έχει περικυκλωθεί στα νότια από τη Ρωμαίικη Διοίκηση της νότιας Κύπρου σημαίνει ότι τα περιθώριά της να κάνει ένα άνοιγμα στον κόσμο έχουν περιοριστεί σημαντικά» επισημαίνει στη σελίδα 267.  «Το status quo που διαμόρφωσαν τα νησιά του Αιγαίου, τα οποία κατά ένα απερίσκεπτο τρόπο εγκαταλείφτηκαν στην Ελλάδα, περιόρισε σε σημαντικό βαθμό το πεδίο δράσης της Τουρκίας στη θάλασσα».(σελ. 248).  Ως εκ τούτου, τα όσα δήλωσε ο Ερντογάν, κατά την επίσκεψή του  στην Ελλάδα το 2016, για τη Συνθήκη της Λωζάνης, δεν ήταν «κεραυνός εν αιθρία». Απλά, επανέλαβε τους γνωστούς νέο-οθωμανικούς οραματισμούς του, όπως αυτοί διατυπώθηκαν σε   παλαιότερες ακραίες επιθετικές του δηλώσεις. Σε μια από αυτές ανέφερε: «… Δεν μπορούμε το 2016 να κινούμαστε με τη λογική του 1923 …  Μια κατάσταση που προέκυψε από ανάγκη την αποδεχθήκαμε και εγκλωβιστήκαμε. Αυτό εμείς το αρνούμαστε. Η Τουρκία ήταν του 1923 και όσοι την εγκλώβισαν είχαν ως στόχο να ξεχαστεί το παρελθόν της, που είναι 1.000 ετών με Οθωμανική Αυτοκρατορία και με τους Σελτζούκους». 

Δημόσια, οι τουρκικές απαιτήσεις εστιάζονται βασικά στα θέματα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) του Αιγαίου,  της αποστρατικοποίησής των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και των λεγόμενων «γκρίζων ζωνών». Τα δυο τελευταία, έχουν «κατασκευαστεί» από την Τουρκία σε μια προσπάθειά της να ενδυναμώσει τις θέσεις της στο πρώτο.  Όλες αυτές οι απαιτήσεις, αν ιδωθούν στο σύνολό τους, αποβλέπουν, βραχυπρόθεσμα, στον εγκλωβισμό των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και της Δωδεκανήσου σε μια τουρκική υφαλοκρηπίδα, σ’ έναν  τουρκικό εναέριο χώρο και, γενικά, σ’ ένα χώρο τουρκικού στρατιωτικού ελέγχου και, μακροπρόθεσμα, στην αμφισβήτηση της ίδιας της ελληνικής κυριαρχίας πάνω στα νησιά αυτά και στην κατάληψή τους. Για να πραγματοποιηθεί το όραμα της  «Γαλάζιας Πατρίδας», που οι εμπνευστές του δεν κρύβουν τους στόχους τους.

---

· Πρώην Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας