Στις 19 Ιουνίου 1915 (π.η.) εφημερίδα της Λεμεσού έγραψε: «Η πόλις μας διήλθεν αληθώς την παρελθούσαν Κυριακήν στιγμάς υπερτάτης συγκινήσεως και ησθάνθη ρίγη εθνικής εξάρσεως και πατριωτικού μεγαλείου. Η ενθουσιώδης και φιλόπατρις Λεμεσός εώρταζε τα αποκαλυπτήρια των καλλιμαρμάρων μνημείων των μεγάλων νεκρών της!». Τα εν λόγω μνημεία ήταν η στήλη των πεσόντων της πόλης και επαρχίας Λεμεσού κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και η προτομή του Χριστόδουλου Σώζου. Αμφότερα φιλοτεχνήθηκαν από τον φημισμένο γλύπτη Γεώργιο Δημητριάδη, στην Αθήνα, από λευκό πεντελικό μάρμαρο, και αποκαλύφθηκαν στις 14 Ιουνίου 1915 (27 με ν.η.).
Η στήλη των πεσόντων
Η τετράπλευρη στήλη των πεσόντων στήθηκε στον περίβολο του Καθεδρικού Ναού της Αγίας Νάπας, με αναγεγραμμένα τα ονόματα των Χριστόδουλου Σώζου, Κώστα Κοιλανιώτου, Ευριπίδη Μάππα, Ηρακλή Πουντούκου, Βασίλειου Ορφανού, Κυριάκου Κυριακίδου, Μιχαήλ Ευσταθίου, Κυριάκου Ευσταθίου, Σάββα Δημητρίου, Φραντζέσκου Σταυρινού, Χαράλαμπου Μωϋσή, Ιωάννη Κελλακιώτου, Χρήστου Μιχαήλ, Σωτηρίου Συρίχα, Ιωάννη Σπύρου, Βασιλείου Χρίστου, Αυγουστή Λοΐζου. Μαζί και η αφιέρωση: «Κι αν πρέπει να πεθάνουμε για την Ελλάδα, θεία είν’ η δάφνη! Μια φορά κανείς πεθαίνει» (Fr. Mistral).
Τα αποκαλυπτήρια τελέστηκαν αμέσως μετά τη θεία λειτουργία. «Σας παραδίδω την μαρμάρινην αυτήν στήλην ως στυλοβάτην της νεώτερης κυπριακής δόξης τοσούτον υψηλήν εις μεγαλείον και τιμήν, ώστε να δικαιούται υπερηφάνως να ανταλλάσση αδελφικόν χαιρετισμόν προς τον ελεύθερον ελληνικόν Παρθενώνα!», τόνισε ο πρόεδρος της επιτροπής για την ανέγερση των μνημείων Μιχαήλ Μιχαηλίδης. Λαμβάνοντας τον λόγο, ο δήμαρχος Σπύρος Αραούζος καταρχάς ανέτρεξε στην κυπριακή συμμετοχή στους απελευθερωτικούς αγώνες του ελληνισμού, αρχής γενομένης από το 1821. Αποκαλύπτοντας τη στήλη, συνέδεσε την τοποθεσία της με τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη και το σύνθημα «υπέρ πίστεως και πατρίδος».
Τον πανηγυρικό εξεφώνησε, με πηγαίο λυρισμό, ο βουλευτής Λεμεσού – Πάφου Ευγένιος Ζήνων. «Ιερομνήμονες εκ Κύπρου, εις τας ημέρας του Πανελληνικού συναγερμού, περιέρραναν και ούτοι, μετά των άλλων Ελλήνων δια του ηγιασμένου αίματός τους, τους κοινούς βωμούς των Ελληνικών ιδανικών. Πού απέθανον, πότε απέθανον, αγνοώ· πολεμούντες έμπροσθεν των Ιωαννίνων, αγωνιζόμενοι εις το Σαραντάπορον, υπερπηδώντες το φλογερόν τείχος του Κιλκίς ή διανοίγοντες δια των σωμάτων της Κρέσνας τα στενά; Σφαίρα Τούρκου ή θραύσμα οβίδος βουλγαρικού τηλεβόλου κατέρριψε νεκρά τα ευσταλή αυτών σώματα; […] Μόνον συναίσθημα οφείλει να κατέχη πάντας, το συναίσθημα μιας υπερτάτης τιμής, και μια φωνή: Ζήτω η Ελληνική Πατρίς», τόνισε καταληκτικά.
Στη στήλη κατατέθηκαν δάφνινα στεφάνια από τον Έλληνα πρόξενο της Ελλάδας Λάμπρο Ενυάλη, τον δήμο Λεμεσό, τους βουλευτές, τη σχολική εφορεία, τη λέσχη «Ένωσις», τον Γυμναστικό Σύλλογο Ολύμπια, τους συμπολεμιστές των νεκρών και το Παρθεναγωγείο Λεμεσού.
Η προτομή του Χριστόδουλου Σώζου
«Εις περίοπτον θέσιν εστήθη επιτυχέστατα η ηρωική μορφή του Σώζου, του οποίου το φωτοστέφανον πλέκει η αιώνιος ευγνωμοσύνη όλης της Κύπρου. Η γαλανόλευκος σημαία καλύπτει επιμελώς την ευγενή και ωραίαν προτομήν –σύμβολον παλλικαριάς και ανδρείας– και χιλιάδες κόσμου συγκεντρωμένοι περιμένουν μετά ανυπομονησίας να προσατενίσουν την μορφήν εκείνου, όν ζώντα ηγάπησαν και ανύψωσαν εις τα ύψιστα πολιτικά αξιώματα, και θανόντα τιμώσι και θαυμάζουσι», γράφτηκε, εισαγωγικά, στον Τύπο, κατά την περιγραφή της τελετής των αποκαλυπτηρίων, στον Δημόσιο Κήπο, της προτομής του Χρ. Σώζου, του «κατ’ εξοχήν κυπριακού ήρωος» των Βαλκανικών Πολέμων. Και ήταν η τελετή αυτή ασύγκριτα μεγαλοπρεπέστερη και επιβλητικότερη της πρώτης.
Η επιγραφή στη στήλη της προτομής ευγλωττότατη: «Δήμαρχος Λεμεσού, δικηγόρος, βουλευτής, μέλος Εκτελεστικού Συμβουλίου της Κύπρου, πεσών ηρωικώς τη 6η Δεκεμβρίου 1912 επί του λόφου του Προφήτου Ηλία προ των Ιωαννίνων. Ο δήμος και η πόλις της Λεμεσού μετά των απανταχού φίλων του ήρωος ευγνωμονούντες αναθέτουσι κόσμον μεν και τιμήν τη πόλει, τοις δ’ επιγιγνομένοις ύψιστον φιλοπατρίας δίδαγμα». Παππούς του ήρωα ήταν ο αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης Αντώνιος Ιακώβου Λοϊζου, πατέρας του ο εθελοντής της Κρητικής Επανάστασης (1866) Σώζων Αντωνίου Λοΐζου.
Στα αποκαλυπτήρια παρέστησαν η σύζυγος του Χρ. Σώζου, Ερμιόνη, με τον μοναχογιό τους Ζήνωνα, ο πατέρας του, οι αδελφές του, ως εκπρόσωπος της Ελληνικής Κυβέρνησης ο πρόξενος Λάμπρος Ενυάλης με την κόρη του, βουλευτές, οι δήμαρχοι Λεμεσού και Πάφου, οι μητροπολίτες Πάφου και Κιτίου, ο ηγούμενος Κύκκου, ο Βρετανός Διοικητής Λεμεσού, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου, στρατιώτες, πρόσκοποι, εκδότες, δημοσιογράφοι, εκπρόσωποι σωματείων, μαθητές, μαθήτριες και πλήθος κόσμου. Προς τιμήν του Έλληνα προξένου έγινε ανάκρουση του ελληνικού εθνικού ύμνου, προς τιμήν του Βρετανού διοικητή του βρετανικού.
Χαιρετίζοντας, ο Μιχαήλ Μιχαηλίδης τόνισε την ευλογία της θυσίας υπέρ της πατρίδας ως επιστέγασμα ωραίας ζωής και πατριωτικής δράσης.
«Έπρεπε να επανέλθη αθάνατος μεταξύ μας η προσφιλής μορφή του Μεγάλου Τέκνου της πόλεως», επισήμανε, στη συνέχεια, ο δήμαρχος Σπ. Αραούζος. Ακολούθως, αφού ανέδειξε τους αγώνες του Χρ. Σώζου υπέρ των εθνικών ιδεωδών, του μεγαλείου της μητέρας πατρίδας και της πολύπαθης αδελφής Ηπείρου, ανέλυσε την εθνική σημασία παραδείγματος και μνημείου. Επιπλέον, εξήρε τη σημασία της παρουσίας του Λ. Ενυάλη, καθώς ο μοναχογιός του Γεώργιος έπεσε στη μάχη του Κιλκίς (19-21/6/1913). Η συγκίνηση του κόσμου κορυφώθηκε, όταν ο δήμαρχος σήκωσε τον επτάχρονο γιο του Χρ. Σώζου και τον ασπάστηκε, εκ μέρους ολόκληρης της πόλης. Αποκαλύπτοντας την προτομή, τόνισε: «αποδίδω την άσπιλον μορφήν του δια να μείνη αθάνατος εδώ, και αιωνίως χαραγμένη εις τας καρδίας ημών και των απογόνων μας».
Τον πανηγυρικό εξεφώνησε ο βουλευτής Ιωάννης Κυριακίδης, ο οποίος και ανέγνωσε αποσπάσματα επιστολών του Χρ. Σώζου προς τη σύζυγο και τον ίδιο. «Αν είμεθα ηγέται των υποδούλων λαών, οφείλομεν δια του παραδείγματός μας και της θυσίας μας να τους παιδαγωγώμεν», είχε γράψει μεταξύ άλλων ο ήρωας. Τέλος, ο Κυριακίδης προέβαλε τα ηρωικά επιτεύγματα ως μαστίγιο, κατά κάθε εθνικοκοκοινωνικής παρεκτροπής, αδιαφορίας, νάρκωσης. Επίσης γνωστοποίησε πως ο Ύπατος Αρμοστής έδωσε άδεια για δεντροφύτευση μέρους του δρόμου Λεμεσού-Πιτσιλιάς και απόδοσης της ονομασίας «λεωφόρος Χριστοδούλου Σώζου».
Στον λόγο του προξένου Λ. Ενυάλη –ο οποίος και επέδειξε σπουδαία δράση, ως πρόξενος στην Ελασσόνα, κατά τον Μακεδονικό Αγώνα– η συγκίνηση για τον Χρ. Σώζο συνάντησε τα βιώματα. «Ο Χριστόδουλος Σώζος, Κύπριος αυτός, εκ των ανατολικοτέρων άκρων των χωρών του του ελληνικού κόσμου, έπεσεν ηρωικώς αγωνιζόμενος εν τοις δυτικωτέροις άκροις αυτού, γενναίος μάρτυς δια του πολυτίμου αυτού αίματος επισφραγίσας την Μεγάλην Ιδέαν της Πανελληνίου Ενώσεως», τόνισε επευφημούμενος.
Ακολούθησαν προσφωνήσεις από τους: δικηγόρο Γεώργιο Μαρκίδη (Δήμος Λευκωσίας), ιατρό Νεοκλή Κυριαζή (δήμος Λάρνακας), δήμαρχο Πάφου Νεόφυτο Νικολαΐδη και Μητροπολίτη Πάφου Ιάκωβο Αντζουλάτο (εκ μέρους Εκκλησίας Κύπρου).
Σύμφωνα με τον Μαρκίδη, η θυσία του Σώζου, διατρανώνοντας την εθνική αλληλεγγύη, ανέστησε αλυτρωτικές προσδοκίες και πόθους αιώνων. Ο Ν. Κυριαζής αναφέρθηκε και στις λαρνακιώτικες ρίζες του Σώζου, οι οποίες επέτρεπαν και στη Λάρνακα να σεμνύνεται. Γλαφυρότατος ο Νικολαΐδης, παρουσίασε το αίμα του ήρωα να ποτίζει το δένδρο της ελευθερίας, το οποίο σύντομα θα άπλωνε τη σκιά του και στην Κύπρο.
Τέλος ο Πανιερώτατος εξήρε ανιδιοτέλεια και αυτοθυσία. «Και, ήδη, αλησμόνητε Σώζε! Η ηρωική σου αυτοθυσία υπήρξεν ο αρραβών εκείνος, ο οποίος συνέσφιγξε τους δεσμούς, οι οποίοι συνέχουσι την Κύπρον, μετά της μεγάλης μας πατρίδος, της Ελλάδος», κατέληξε.
Στέφανοι κατατέθηκαν από: Ελληνική Κυβέρνηση, δήμους, βουλευτές, οικείους, Ι.Μ. Κύκκου, Δικηγορικό Σύλλογο Λεμεσού, συμπολεμιστές Σώζου, Τράπεζα Αθηνών, Εταιρεία Ηλεκτροφωτισμού Λεμεσού, «Εστιάδες», «Φωνή της Κύπρου», Τύπο Λάρνακας, Γ. Σ. Ολύμπια, κ.ά.
Δείπνο και προπόσεις
Επιστέγασμα των αποκαλυπτηρίων αποτέλεσε το δείπνο στους επισήμους (περ. 40) στο –ηλεκτροφώτιστο– ξενοδοχείο «Τρόοδος», με τη μορφή του Σώζου, δαφνοστεφή, απέναντι από το τραπέζι, και τη Φιλαρμονική να παιανίζει. Προπόσεις έγιναν υπέρ των: βασιλιά Κωνσταντίνου, Άγγλου βασιλιά Γεωργίου Ε΄, Λ. Ενυάλη, αγνώστων και αφανών ηρώων, Ζ. Σώζου, Σπ. Αραούζου, και «ωραίας και φιλοξένου πόλεως Λεμεσού» .
Υγ: Κατά τα χρόνια που ακολούθησαν, στις 6 Δεκεμβρίου, στη Λεμεσό, η μνήμη του Χριστόδουλου Σώζου ετιμάτο –και εξακολουθεί να τιμάται– με κατάθεση στεφάνων στην προτομή και άλλες εκδηλώσεις. Οκτώβριο 1982, η προτομή υπέστη βανδαλισμό. Καθώς οι μέρες περνούσαν, εστάλη στις αρχές επιστολή, όπου αναφέρονταν και τα εξής: «Δυστυχώς οι αρμόδιοι δεν επιδιόρθωσαν την βλάβην. Κι έτσι εξακολουθεί ο ήρωας Σώζος να φέρεται έχοντας την τύχη των Λουδοβίκου ΙΣτ΄, της Μαρίας Αντουανέτας, του Δαντών, του Ροβεσπιέρου».
Προτομές του Χριστόδουλου Σώζου στήθηκαν, επίσης, σε Ιωάννινα (1996) και Θεσσαλονίκη (2018).
*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.
