Έχουν περάσει 20 χρόνια από την παρουσία του ξενικού εισβλητικού είδους του λαγοκέφαλου στις θάλασσες της Κύπρου χωρίς να έχουν καταγραφεί επιθέσεις σε λουόμενους, ενώ οι μόνες επιπτώσεις στον άνθρωπο προκλήθηκαν από δηλητηρίαση έπειτα από κατανάλωση του συγκεκριμένου είδους.
Το τελευταίο διάστημα υπάρχει έντονη συζήτηση, που συχνά αγγίζει τα όρια του πανικού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά ακόμα και σε δημοσιεύματα, κάτι που προκάλεσε αναστάτωση στο ευρύ κοινό. Μάλιστα, στην Ελλάδα φαίνεται να καταγράφονται περιστατικά επίθεσης λαγοκέφαλων σε λουόμενους με το τελευταίο την περασμένη Κυριακή σε πλαζ της Πάτρας.
Τα στοιχεία του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών (ΤΑΘΕ), αναδεικνύουν την πραγματική διάσταση του προβλήματος που αφορά μια σοβαρή οικολογική και οικονομική απειλή για την παράκτια αλιεία, από τη στιγμή που επηρεάζει σημαντικά τους επαγγελματίες ψαράδες, καθ’ ότι επιφέρει ζημιές, τόσο στα αλιευτικά εργαλεία, όσο και στο αλίευμα.
Σύμφωνα με το ΤΑΘΕ, από το 2000, όταν και πρωτοεμφανίστηκε, μέχρι τη ραγδαία αύξηση και εξάπλωση του πληθυσμού του το 2006, το ψάρι έχει πλέον εγκατασταθεί και ενσωματωθεί πλήρως στο τοπικό οικοσύστημα. Το Τμήμα Αλιείας ξεκαθαρίζει με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι στα τόσα χρόνια παρουσίας του, δεν έχει καταγραφεί καμία απολύτως επίθεση σε λουόμενους στις κυπριακές παραλίες, καταρρίπτοντας τις ανησυχίες που αναπαράγονται αλόγιστα.
Αν και οι λουόμενοι είναι ασφαλείς στις παραλίες, ο κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία είναι υπαρκτός και εντοπίζεται αποκλειστικά στην κατανάλωση του ψαριού. Ο λαγοκέφαλος είναι ένα εξαιρετικά τοξικό ψάρι Ινδοειρηνικής προέλευσης, το οποίο εισήλθε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και θεωρείται ένα από τα πιο επιβλαβή εισβλητικά είδη κυρίως λόγω:
(α) Της ταχείας εξάπλωσής του.
(β) Των οικολογικών του ιδιοτήτων του, αφού πρόκειται για είδος με ευρύ φάσμα διατροφής.
(γ) Της ικανότητας προσαρμογής σε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες και περιορισμένους φυσικούς θηρευτές, στην περιοχή μας.
(δ) Της νευροτοξίνης, που περιέχει στο σώμα του, που τον καθιστά ακατάλληλο για κατανάλωση.
(ε) Των επιπτώσεων που προκαλεί στην αλιεία και γενικότερα στη θαλάσσια βιοποικιλότητα.
Οι ιστοί του περιέχουν την ισχυρή νευροτοξίνη τετραδοτοξίνη, η οποία προκαλεί σοβαρότατη τροφική δηλητηρίαση, ενώ μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στον θάνατο, καθώς μέχρι σήμερα δεν υφίσταται αντίδοτο. Στο ιστορικό των κυπριακών Αρχών υπάρχει καταγεγραμμένο μόλις ένα περιστατικό δηλητηρίασης δύο ατόμων το 2016, το οποίο, ευτυχώς, είχε αίσια κατάληξη. Η εμπορία και η κατανάλωση του είδους απαγορεύονται αυστηρά από τον νόμο.
Παράλληλα, το ψάρι αναγνωρίζεται εύκολα από τα εξής χαρακτηριστικά: το μακρόστενο και μερικώς πλευρικά πεπλατυσμένο σώμα του, τη ράχη με χρώμα πράσινο-καφέ και μαύρες ισομεγέθεις και κανονικά διατεταγμένες κηλίδες, μια ασημένια λωρίδα από το στόμα μέχρι την άκρη της ουράς, άσπρη κοιλιά και μια ασημένια βούλα μπροστά από κάθε μάτι.
Χαρακτηριστική είναι και η γνάθος του, που φέρει τέσσερα πολύ ισχυρά δόντια, δύο πάνω και δύο κάτω, τα οποία ενώνονται για να σχηματίσουν ένα είδους ράμφους. Εξαιτίας αυτών των πολύ ισχυρών και συγχωνευμένων δοντιών του που μοιάζουν με λαγό πήρε και την ονομασία λαγοκέφαλος.
Επίσης, ο λαγοκέφαλος έχει την ικανότητα να φουσκώνει σημαντικά το σώμα του, απορροφώντας νερό ή αέρα. Χαρακτηριστικός είναι ο δυνατός θόρυβος κατά το φούσκωμα, που προέρχεται από την τριβή μεταξύ των δοντιών της άνω και της κάτω γνάθου.
Καθημερινός εφιάλτης για τους αλιείς – Σχέδιο Χορηγιών 2024-2029 από το ΤΑΘΕ
Αν για το ευρύ κοινό ο λαγοκέφαλος αποτελεί απλώς ένα θέμα συζήτησης, για τους επαγγελματίες αλιείς αποτελεί καθημερινό εφιάλτη. Πρόκειται για έναν δεινό θηρευτή με ευρύτατο φάσμα διατροφής και ελάχιστους φυσικούς θηρευτές στα νερά της Μεσογείου.
Σύμφωνα με το ΤΑΘΕ, ο λαγοκέφαλος επιτίθεται συστηματικά σε ψάρια που έχουν πιαστεί στα στατικά αλιευτικά εργαλεία (δίχτυα και παραγάδια) των ψαράδων. Χρησιμοποιώντας το πανίσχυρο ράμφος του, καταστρέφει τόσο το ίδιο το αλίευμα όσο και τα εργαλεία, επιφέροντας καίριο πλήγμα στο εισόδημα του Κύπριου ψαρά. Το ΤΑΘΕ διεξάγει σχεδόν καθημερινά συλλογή αλιευτικών δεδομένων στα αλιευτικά καταφύγια του νησιού, καταγράφοντας τις συνεχείς καταγγελίες και ζημιές. Σύμφωνα με το αρμόδιο Τμήμα, οι ψαράδες έχουν πια προσαρμοστεί στην παρουσία του, ξέρουν να προστατευτούν απ’ αυτό το είδος, να το απεγκλωβίσουν με προσοχή από τα αλιευτικά εργαλεία και πλέον το αλιεύουν συστηματικά συμμετέχοντας στο Σχέδιο Χορηγιών για τον περιορισμό της εξάπλωσης του. Μ’ αυτόν τον τρόπο ασκείται αλιευτική πίεση στον λαγοκέφαλο και στηρίζεται ταυτόχρονα το επάγγελμα του ψαρά.
Το ΤΑΘΕ, αναγνωρίζοντας έγκαιρα το μέγεθος της απειλής για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα και την οικονομία των ψαράδων, εφαρμόζει εδώ και χρόνια σχέδια μετριασμού των επιπτώσεων. Ήδη έχουν ολοκληρωθεί αντίστοιχα προγράμματα κατά τις προγραμματικές περιόδους 2007-2013 και 2014-2020.
Από τον Ιούνιο του 2024 βρίσκεται σε πλήρη ισχύ το νέο «Σχέδιο Χορηγιών για τον περιορισμό της εξάπλωσης του λαγοκέφαλου στα παράκτια ύδατα της Κύπρου», το οποίο θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του 2029. Ο συνολικός προϋπολογισμός του ανέρχεται στο ποσό των €1.395.000, με συγχρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ) και την Κυπριακή Δημοκρατία.
Στόχος του σχεδίου δεν είναι η ολοκληρωτική εξάλειψη του είδους, κάτι που θεωρείται βιολογικά ανέφικτο, αλλά ο μετριασμός των επιπτώσεών του μέσω της άσκησης έντονης και στοχευμένης αλιευτικής πίεσης, η οποία επικεντρώνεται κυρίως σε μεγάλα αναπαραγωγικά άτομα. Δικαιούχοι είναι επαγγελματίες αλιείς (κάτοχοι αδειών Α΄, Β΄ ή Πολυδύναμης), οι οποίοι αποζημιώνονται με το ποσό των €4,73 ανά κιλό αλιευθέντος λαγοκέφαλου.
Μέχρι σήμερα, στο σχέδιο συμμετέχουν 11 συλλογικές ομάδες (περίπου 150 αλιείς), έχοντας ήδη αποσύρει από τη θάλασσα περίπου 103 τόνους (103.000 κιλά) του είδους, εισπράττοντας συνολικά €487.000.
Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός: Τι πρέπει να κάνετε αν σας δαγκώσει λαγοκέφαλος
Ο λαγοκέφαλος περιέχει ισχυρή νευροτοξίνη (τετροδοτοξίνη), η οποία καθιστά την κατανάλωσή του εξαιρετικά επικίνδυνη. Επειδή η κατανομή της τοξίνης ποικίλλει, κανένα μέρος του ψαριού δεν θεωρείται ασφαλές για κατανάλωση. Αν και το δάγκωμα του λαγοκέφαλου δεν είναι τοξικό, οι ιδιαίτερα ισχυρές σιαγόνες του, που μοιάζουν με ράμφος, μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά τραύματα και έντονη αιμορραγία, σημειώνει ο Τομέας Υγείας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, ο οποίος συνιστά:
• Άμεσο καθαρισμό του τραύματος με άφθονο τρεχούμενο καθαρό νερό και σαπούνι. Μην χρησιμοποιείτε τοπικά αντισηπτικά χωρίς οδηγία γιατρού.
• Εφαρμόστε σταθερή πίεση με καθαρές γάζες ή πανί καθαρό. Αν η αιμορραγία είναι έντονη, διατηρήστε συνεχή πίεση πάνω στο τραύμα, κρατώντας το μέλος ψηλά.
• Αναζητήστε οπωσδήποτε ιατρική βοήθεια, το τραύμα από το δάγκωμα, θα χρειαστεί εξειδικευμένη φροντίδα, αντιτετανικό ορό, ίσως κι ράμματα αν το τραύμα είναι βαθύ.
• Σε περίπτωση που το περιστατικό συμβεί σε απομακρυσμένη περιοχή ή η αιμορραγία είναι έντονη, οι πολίτες θα πρέπει να καλέσουν άμεσα το ΕΚΑΒ (166) ή τον Ευρωπαϊκό Αριθμό Έκτακτης Ανάγκης (112), παρέχοντας τις κατάλληλες Πρώτες Βοήθειες μέχρι την άφιξη της εξειδικευμένης βοήθειας.
