Pokémon: Γιατί παραμένουν δημοφιλή 30 χρόνια μετά

Φέτος συμπληρώθηκαν 30 χρόνια από τη δημιουργία του σπουδαιότερου anime που υπήρξε ποτέ, του Pokémon. Από τότε που ο Ash επέλεξε τον Pikachu και μαζί πορεύτηκαν σε ένα ταξίδι δεκαετιών, μέχρι ο πρωταγωνιστής μας να κατακτήσει το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα. Τα Pokémon έχουν σημαδέψει γενιές, ενώ μέχρι σήμερα συνεχίζουν να κερδίζουν όλο και περισσότερους φαν. Τα Pokémon, μέσα στον χρόνο, επεκτάθηκαν και από μια παιδική τηλεοπτική σειρά εισήλθαν στον χώρο των ηλεκτρονικών παιχνιδιών και της συλλογής καρτών, η οποία βρίσκεται και στο απόγειό της αυτή την εποχή.

Ο Καθηγητής Φιλολογίας και Δημιουργικής Γραφής Μάρκος Πολυδώρου ανέλυσε στο philenews το φαινόμενο των Pokémon και εξήγησε γιατί η νοσταλγία των Pokémon οδηγεί πολλούς ενήλικες πίσω στο gaming και στο TCG.

Πώς εξηγείται το γεγονός ότι τα Pokémon παραμένουν παγκόσμιο φαινόμενο επί σχεδόν 30 χρόνια;

Κατά την άποψη μου η μακροβιότητα των Pokémon βασίζεται σε ένα μοναδικό μοντέλο “ελεγχόμενης εξέλιξης”. Τι εννοώ; Μα κάτι πολύ απλό! Ότι το franchise δεν έμεινε στάσιμο, αλλά ανανεώνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα εισάγοντας νέες «Γενιές» (Generations) πλασμάτων, περιοχών και μηχανισμών. Για αυτούς που έζησαν τα Pokémon από την αρχή όπως εγώ, οι πρώτες γενεές, 1-3,4 ίσως να είναι οι καλύτερες! Όπως και να έχει είτε μου αρέσει είτε όχι, που δεν είμαι μόνος σε αυτό, υπάρχουν αρκετές γενιές! Επιπλέον, να αναφέρω ότι βασίζεται σε θεμελιώδη ανθρώπινα ένστικτα: την εξερεύνηση, τη συλλογή (το αρχέγονο ένστικτο του συλλέκτη) και την κοινωνικοποίηση μέσω των ανταλλαγών και των μαχών. Η ικανότητα του brand να μεταπηδά με επιτυχία από τη μία τεχνολογική πλατφόρμα στην άλλη (από το Game Boy στο Nintendo Switch και στα smartphone με το Pokémon GO) κράτησε, θεωρώ, το ενδιαφέρον αμείωτο.

Τι έκανε τα Pokémon να ξεχωρίσουν από άλλα παιδικά και gaming franchises της δεκαετίας του ’90;

Σε αντίθεση με άλλα franchises των ’90s που βασίζονταν σε μια γραμμική ιστορία «καλού εναντίον κακού» (π.χ. Power Rangers, Turtles, Yugion, Dragon Ball κ.α.), τα Pokémon προσέφεραν μια προσωπική εμπειρία (personal agency). Στα βιντεοπαιχνίδια, ο παίκτης δεν έλεγχε έναν έτοιμο ήρωα, αλλά γινόταν ο ίδιος ο πρωταγωνιστής.

Το σλόγκαν “Gotta Catch ‘Em All” (Πρέπει να τα πιάσεις όλα) δημιούργησε μια εγγενή ανάγκη για ολοκλήρωση. Επίσης, ο σχεδιασμός των πλασμάτων από τον Ken Sugimori συνδύαζε το ιαπωνικό στοιχείο του kawaii (χαριτωμένο) με τη δύναμη, κάνοντάς τα ελκυστικά σε κάθε φύλο και ηλικία.

Υπάρχουν ακαδημαϊκές ή κοινωνιολογικές μελέτες που εξέτασαν το φαινόμενο Pokémon και την απήχησή του;

Ναι, από ότι ξέρω το φαινόμενο έχει μελετηθεί εκτενώς. Μια από τις πιο γνωστές πρώιμες μελέτες είναι το βιβλίο “Pikachu’s Global Adventure: The Rise and Fall of Pokémon” (2004), το οποίο αναλύει πώς ένα ιαπωνικό πολιτισμικό προϊόν κατέκτησε τη Δύση (μια διαδικασία που ονομάστηκε Glocalization).

Επίσης, νευροεπιστημονικές μελέτες (όπως αυτή του Πανεπιστημίου Stanford το 2019) έδειξαν ότι οι ενήλικες που έπαιζαν Pokémon στην παιδική τους ηλικία έχουν αναπτύξει μια συγκεκριμένη, εξειδικευμένη περιοχή στον οπτικό τους φλοιό που ενεργοποιείται αποκλειστικά στη θέαση των χαρακτήρων Pokémon, αποδεικνύοντας πόσο βαθιά χαράχτηκε το brand στον εγκέφαλό μας. Μόνο που το αναφέρω ανατριχιάζω αλλά είναι αλήθεια!

Ποια ψυχολογικά ή κοινωνικά στοιχεία κάνουν τα Pokémon τόσο ελκυστικά σε μικρούς και μεγάλους;

Ωραία, εδώ θέλει συζήτηση το «πράγμα»! Από την μία θα απαντήσω σαν να είμαι εκείνο το 6-7-8 χρονών παιδάκι που ξεκίνησα να εντάσσομαι σε αυτό τον κόσμο και από την άλλη σαν εγώ σήμερα, τώρα!

Πρώτα πρώτα είναι η έννοια της Φιλίας και της Συντροφικότητας: Τα Pokémon δεν είναι ούτε «όπλα», ούτε απλά κατοικίδια. Είναι σύντροφοι ζωής που εξελίσσονται μαζί με τον προπονητή τους μέσα από την προσπάθεια.

Επίσης, η αυτοβελτίωση (Growth Mindset): Το ταξίδι για να γίνεις “Master”, κάτι που ο παιδικός μας ήρωας, ο Ash κατάφερε το 2023 (30 χρόνια μετά) αντικατοπτρίζει την ανθρώπινη ανάγκη για επίτευξη στόχων, ξεπερνώντας εμπόδια (Gym Leaders) χωρίς τη χρήση ακραίας βίας.

Τέλος, για να μην πολυλογώ θα αναφερθώ στην ασφαλής απόδραση (Escapism): Ο κόσμος των Pokémon είναι ουτοπικός, γεμάτος φύση, χωρίς τις έννοιες του πολέμου ή της οικονομικής εξαθλίωσης, προσφέροντας ένα ασφαλές ψυχολογικό καταφύγιο, έναντι του σήμερα κάθε παιδιού που το βιώνει ή όχι στα αλήθεια!

Πώς έχουν αλλάξει οι τρόποι με τους οποίους τα παιδιά αλληλεπιδρούν με τα Pokémon από το 1996 μέχρι σήμερα;

Το 1996 όπως είπε και πιο πριν δεν είχαμε ούτε διαδίκτυο, ευρέως και όλοι, αλλά δεν είχαμε και ένα «chatgpt» που να τα ρωτάς και να σου δα απαντά όλα π.χ.: πως να περάσω από εδώ και τι να κάνω εδώ κ.α., η αλληλεπίδραση ήταν φυσική και τοπική: περιοριζόταν στην τηλεόραση, στο Game Boy και στο φυσικό παιχνίδι με κάρτες στο διάλειμμα του σχολείου.

Σήμερα, η αλληλεπίδραση είναι υβριδική, ψηφιακή και παγκόσμια. Τα παιδιά αλληλεπιδρούν μέσω του διαδικτύου (online μάχες και ανταλλαγές με παίκτες από όλο τον κόσμο), παρακολουθούν streamers στο YouTube/Twitch, και βιώνουν την επαυξημένη πραγματικότητα (Augmented Reality) στους δρόμους της πόλης τους μέσω του κινητού τηλεφώνου.

Ποιον ρόλο έπαιξαν τα anime, οι κάρτες και τα videogames στη δημιουργία ενός τόσο ισχυρού brand;

Το μυστικό της επιτυχίας ήταν το μοντέλο του Media Mix (διαμεσικότητα). Κάθε πυλώνας εξυπηρετούσε έναν σκοπό, δημιουργώντας έναν τέλειο κύκλο:

Τα Videogames παρείχαν τη διαδραστική βάση και τον μηχανισμό.

Απ την άλλη το Anime (κινούμενα σχέδια) έδωσε συναίσθημα, προσωπικότητα και φωνή στα πλάσματα (π.χ. το δέσιμο του Ash με τον Pikachu), κάνοντας το κοινό να δεθεί συναισθηματικά.

Τέλος οι Κάρτες (TCG) (που είναι και στο απόγειο τους αυτό το διάστημα) μετέτρεψαν το brand σε κάτι απτό που μπορούσες να αγγίξεις, να επιδείξεις και να ανταλλάξεις, ενισχύοντας την αίσθηση της ιδιοκτησίας.

Πώς εξηγείται το φαινόμενο της νοσταλγίας Pokémon που παραμένει ισχυρό ακόμη και σε ανθρώπους που μεγάλωσαν τη δεκαετία του ’90;

Η νοσταλγία των Pokémon συνδέεται με την αναζήτηση μιας χαμένης απλότητας. Για τη γενιά των Millennials (τα παιδιά των ’90s), τα Pokémon αντιπροσωπεύουν την τελευταία περίοδο πριν από την καθολική κυριαρχία των social media και το άγχος της ενηλικίωσης. Επειδή το franchise δεν πέθανε ποτέ, η επιστροφή σε αυτό (π.χ. αγοράζοντας ένα remake ενός παλιού παιχνιδιού ή μια vintage κάρτα που όπως ανέφερα τώρα βρίσκονται στο απόγειο τους από μερικά ευρώ μέχρι μερικές χιλιάδες και άνω) λειτουργεί ως μια συναισθηματική χρονομηχανή που επανασυνδέει τον ενήλικα με την παιδική του ξενοιασιά.

Ποια είναι η σημασία των Pokémon για τη βιομηχανία συλλεκτικών καρτών παγκοσμίως;

Νόμιζα πως δεν θα με ρωτούσατε ποτέ, γι αυτό αναφέρθηκα και πριν σε μερικές λεξούλες! Τα Pokémon είναι ο αδιαμφισβήτητος βασιλιάς των Trading Card Games (TCG) παγκοσμίως, σήμερα. Καθόρισαν τα πρότυπα της αγοράς όσον αφορά τη σπανιότητα των καρτών (holo, secret rares) και μετέτρεψαν ένα παιδικό παιχνίδι σε μια σοβαρή, εναλλακτική επενδυτική αγορά (alternative asset class).

Η βιομηχανία των καρτών Pokémon επηρέασε τη δημιουργία ολόκληρων δευτερογενών αγορών, όπως οι εταιρείες πιστοποίησης και βαθμολόγησης αυθεντικότητας (PSA, Beckett κ.α.), αλλάζοντας για πάντα τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την αξία των χάρτινων συλλεκτικών αντικειμένων.

Πιστεύετε ότι τα Pokémon μπορούν να παραμείνουν δημοφιλή και στις επόμενες γενιές ή πλησιάζουν σε σημείο κορεσμού;

Αν και ο κίνδυνος του κορεσμού (brand fatigue) είναι πάντα υπαρκτός λόγω της συνεχούς ροής προϊόντων, τα Pokémon έχουν αποδείξει ότι είναι ανθεκτικά στον χρόνο (timeless), σε αντίθεση με άλλα όπως ανάφερα πιο πάνω π.χ.: dragon ball!

Όσο το franchise συνεχίζει να προσαρμόζεται στις νέες τεχνολογικές τάσεις (όπως το Metaverse, το Virtual Reality ή οι νέες μορφές AI αλληλεπίδρασης) και όσο διατηρεί τον πυρήνα της φιλοσοφίας του, που είναι η ανακάλυψη και η φιλία, θα συνεχίσει να κερδίζει τις επόμενες γενιές. Τα Pokémon έχουν πάψει προ πολλού να είναι μια «μόδα»· έχουν γίνει μέρος της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως ο Μίκυ Μάους ή ο Σούπερμαν.