Οι πλείστες μορφές βίας εμφανίζονται και πίσω από οθόνες – Κίνδυνοι και δικαιώματα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

«Η ψηφιακή ευημερία δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αφορά την ποιότητα ζωής, την αξιοπρέπεια, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δυνατότητα του κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως οποιωνδήποτε συγκεκριμένων χαρακτηριστικών, να συμμετέχει ισότιμα στην ψηφιακή κοινωνία» τόνισε η  Ιφιγένεια Κάτσιη εκτελεστική και επιστημονική διευθύντρια του μη κυβερνητικού Οργανισμού Κοινωνικής Πολιτικής και Δράσης.

Προσφωνώντας  το πρώτο συνέδριο με τίτλο «Ψηφιακή ευημερία, ισότητα, κοινωνική συμπερίληψη και δικαιοσύνη» που ο οργανισμός πραγματοποίησε στις 28 Ιουλίου 2026 στο Πολιτιστικό Κέντρο Στροβόλου, αναφέρθηκε στο έργο HEART στα πλαίσια του οποίου διοργανώθηκε το συνέδριο, που έχει στόχο όπως είπε, να αναπτύξει ένα καινοτόμο ολοκληρωμένο οδηγό για την πρόληψη και αντιμετώπιση του διαδικτυακού εργασιακού εκφοβισμού (online mobbing).

Πρόσθεσε ότι «το έργο HEART (Health, Equity and Respect in the Team) ανέδειξε τις επιπτώσεις του διαδικτυακού εργασιακού εκφοβισμού στη ψυχική υγεία και την ανάγκη δημιουργίας υγιών και ασφαλών ψηφιακών εργασιακών περιβαλλόντων». Στο συνέδριο συμμετείχαν επαγγελματίες (ψυχίατροι, ψυχολόγοι, νομικοί), ακαδημαϊκοί, εκπρόσωποι οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και δημόσιων οργανισμών, νέες και νέοι και συζήτησαν με στόχο τη διαμόρφωση  προτάσεων πολιτικής και πρακτικών λύσεων για την Κύπρο.

Το συνέδριο αποτελείτο  από τρεις θεματικές – η πρώτη αφορούσε την ψηφιακή ευημερία και τη ψυχική υγεία, η δεύτερη τους ασφαλείς ψηφιακούς χώρους και η τρίτη τη ψηφιακή ισότητα, συμπερίληψη και δικαιοσύνη. Συντονίστριες των θεματικών ήταν η Βίκη Αγαπίου και η Θεοδώρα Ευαγγέλου και λειτουργός του συνεδρίου η Μαρία Καλογήρου.

Πρόληψη από μικρή ηλικία

Το συνέδριο άνοιξε με χαιρετισμό του ο υπουργός Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης Κώστας Φυτιρής που μεταξύ άλλων υπογράμμισε ότι η κυβέρνηση στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, «έθεσε ως μία από τις βασικές μας προτεραιότητες, την πρόληψη και καταπολέμηση της έμφυλης διαδικτυακής βίας κατά των κοριτσιών». Αναφέρθηκε στη μελέτη του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Ισότητας των Φύλων, στην οποία συμμετείχαν 133 κορίτσια ηλικίας 13 έως 18 ετών από δέκα κράτη μέλη και υπογράμμισε ότι «τα ευρήματα είναι ανησυχητικά, αφού η διαδικτυακή παρενόχληση, ο εξευτελισμός, η μη συναινετική κοινοποίηση προσωπικών εικόνων και άλλες μορφές διαδικτυακής βίας αποτελούν πλέον μέρος της εμπειρίας πολλών νέων ανθρώπων. Ακόμη πιο ανησυχητικό – πρόσθεσε – είναι ότι αρκετά παιδιά αρχίζουν να θεωρούν τέτοιες συμπεριφορές ως κάτι φυσιολογικό. Γι’ αυτό χρειάζεται να επενδύσουμε περισσότερο στην πρόληψη, στην ενημέρωση, στην ψηφιακή παιδεία και στον σεβασμό από πολύ μικρή ηλικία».

Τοξικότητα, αυταρχισμός και ψυχολογική θωράκιση

Μιλώντας με θέμα «Κατανοώντας τον εργασιακό εκφοβισμό (mobbing)» η εγγεγραμμένη συμβουλευτική ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας Λουϊζα Θεοφάνους τόνισε μεταξύ άλλων ότι αυτός εμφανίζεται τα τελευταία χρόνια στην εργασία και ως ψηφιακός εκφοβισμός (cyber-bullying).

«Οι πλείστες αν όχι όλες οι μορφές βίας – πρόσθεσε – εμφανίζονται πλέον και πίσω από οθόνες, επώνυμα ή ανώνυμα και ο εκφοβισμός μπορεί να πάρει και τη μορφή ηλεκτρονικής παρακολούθησης και καταδίωξης (cyber-stalking). Χρησιμοποιούνται μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, προσωπικά μηνύματα, διάφορες πλατφόρμες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ο εκφοβισμός αυτής της μορφής είναι συχνά ευκολότερος χωρίς την οπτική/ προσωπική επαφή, φαινομενικά πιο απρόσωπος, ιδιαίτερα όταν είναι ανώνυμος και είναι εξίσου τραυματικός». Σε σχέση με τις κυριότερες αιτίες mobbing που αφορούν τον χαρακτήρα του θύτη, ανέφερε «την αυταρχική προσωπικότητα και την πεποίθηση του ότι δικαιούται να ασκεί βία, την περιορισμένη ικανότητα αυτοελέγχου και την ανεπαρκή αυτοκριτική. Κάποτε – είπε –  συνυπάρχουν εθισμοί και/ή ναρκισσιστική προσωπικότητα ή άλλες διαταραχές προσωπικότητας».

Σε ό,τι αφορά τις αιτίες mobbing που αφορούν το εργασιακό περιβάλλον η κυρία Θεοφάνους υπογράμμισε ότι «μπορεί να ισχύουν όλα ή κάποια από τα προαναφερθέντα, παράλληλα με ένα τοξικό εργασιακό περιβάλλον με αυταρχική διοίκηση και με κακή οργάνωση, ασαφείς ρόλους και αυξημένο ανταγωνισμό. Μπορεί επίσης να επικρατούν συνθήκες πίεσης με υπερβολικό φόρτο εργασίας και ασφυκτικές, παράλογες απαιτήσεις, όπως και εργασιακή ανασφάλεια. Όσον αφορά ιδιαίτερα προϊσταμένους και εργοδότες, ο τελικός στόχος είναι συχνά ο εξαναγκασμός σε παραίτηση». Για τους παράγοντες θυματοποίησης και τα χαρακτηριστικά των θυμάτων στο εργασιακό πλαίσιο, ανέφερε ότι στοχοποιούνται συνήθως άτομα με κάποια διαφορετικότητα, άτομα με υψηλή επάρκεια και αφοσίωση που γίνονται αντικείμενα φθόνου συναδέλφων ή ανεπαρκών προϊσταμένων που αισθάνονται να απειλούνται και τέλος άτομα με χαρακτήρα συνεσταλμένο, ενδοτικό, με δυσκολία στην οριοθέτηση».

Στη δική του τοποθέτηση με θέμα τις επιπτώσεις του διαδικτυακού εκφοβισμού στη ψυχική υγεία και τις θεραπευτικές παρεμβάσεις ο ψυχίατρος δρ Σάββας Νεοκλέους έστειλε το μήνυμα ότι «η προστασία της ψυχικής υγείας δεν είναι μια τεχνική διαδικασία, είναι μια πράξη αυτοσεβασμού, είναι η απόφαση να μην αφήσουμε τον φόβο να καθορίσει την ταυτότητά μας». Πρόσθεσε τα εξής: «Ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός μπορεί να είναι επίμονος, αλλά η ανθρώπινη ανθεκτικότητα είναι βαθύτερη. Και όταν ο άνθρωπος στηρίζεται, ενημερώνεται και συνδέεται, τότε ο ψηφιακός κόσμος δεν μπορεί να γίνει απειλή, γίνεται απλώς ένας χώρος που μαθαίνουμε να διαχειριζόμαστε με δύναμη και επίγνωση.

Η αναζήτηση θεραπείας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη φροντίδας του εαυτού. Όταν ένα άτομο βιώνει ηλεκτρονικό εκφοβισμό, δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσει μόνο του. Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας μπορεί να αποτρέψει σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες και να συμβάλει στην πλήρη αποκατάσταση της ψυχικής υγείας και της επαγγελματικής του ζωής». Σε σχέση με την πρόληψη του ηλεκτρονικού εκφοβισμού είπε ότι «η ασφάλεια χτίζεται σε τρία επίπεδα, δηλαδή με τη ψυχολογική θωράκιση, με την πρακτική προστασία στον ψηφιακό χώρο (με αποθήκευση αποδεικτικών στοιχείων, μπλοκάρισμα λογαριασμών, αναφορά σε πλατφόρμες, ενημέρωση αρμόδιων φορέων) και με την κοινωνική σύνδεση με φίλους, οικογένεια, επαγγελματίες ψυχικής υγείας, που δημιουργεί ένα δίκτυο προστασίας που μειώνει δραματικά τις επιπτώσεις».

Χάρτης ψηφιακών δικαιωμάτων  

Στο πλαίσιο της δεύτερης θεματικής του συνεδρίου, η βουλεύτρια ΑΚΕΛ-Αριστερά-Κοινωνική Συμμαχία δρ Αναστασία Χάσικου αναπληρώτρια πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων παρουσίασε την πρωτοβουλία της Βουλής για τη διαμόρφωση ενός Χάρτη Ψηφιακών Δικαιωμάτων στην Κύπρο. Είπε ότι «τα επόμενα βήματα της Βουλής προς το σκοπό αυτό, είναι να αποτυπώσει τις απόψεις όλων των εμπλεκόμενων φορέων, να εντοπίσει τα κενά του υφιστάμενου πλαισίου, να διαμορφώσει κοινές αρχές για μια εθνική στρατηγική, να καταλήξει στην υιοθέτηση ενός Κυπριακού Χάρτη Ψηφιακών Δικαιωμάτων, εμπνευσμένου από τις ευρωπαϊκές βέλτιστες πρακτικές, αλλά προσαρμοσμένου στις ανάγκες της Κύπρου. Ο τρόπος με τον οποίο θα ρυθμίσουμε τη ψηφιακή μετάβαση, θα προστατεύσουμε τα προσωπικά δεδομένα, θα διασφαλίσουμε τη διαφάνεια των αλγορίθμων και θα ενισχύσουμε τον ψηφιακό γραμματισμό, θα καθορίσει την ποιότητα της δημοκρατίας μας τα επόμενα χρόνια».

Κίνδυνοι και δικαιώματα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

«Η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ)» ήταν το θέμα της τοποθέτησης της Αγγέλικας Σολομωνίδου, δικηγόρου και νομικής συμβούλου, εξωτερικού νομικού εμπειρογνώμονα στο AI Act Service Desk που είναιυπηρεσίαυποστήριξης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρέχουσα καθοδήγηση για εφαρμογή του ευρωπαϊκού νόμου για την Τεχνητή Νοημοσύνη (EU AI Act).

Η κυρία Σολομωνίδου διευκρίνισε ότι παρουσιάζει την προσωπική νομική άποψη και ερμηνεία της, η οποία δεν αποτελεί επίσημη θέση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αρχικά παρουσίασε παραδείγματα για το πώς η ΤΝ επηρεάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και στη συνέχεια μίλησε για τη  νομοθεσία για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανέφερε ότι η νομοθεσία αυτή «λαμβάνει σοβαρά υπόψη τους κινδύνους που προκύπτουν από τη χρήση συστημάτων ΤΝ και καταβάλλει προσπάθειες για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

Πρόσθεσε ότι το AI Act «δεν εφαρμόζεται σε όλα τα συστήματα ΤΝ τεχνητής νοημοσύνης, αλλά σε συστήματα και σε μοντέλα ΤΝ γενικής χρήσης (general-purpose AI models)». Έκανε επίσης αναφορά στις απαγορευμένες πρακτικές, όπως είναι «τα συστήματα ΤΝ που αναπτύσσουν υποσυνείδητες τεχνικές πέρα από τη συνείδηση ενός ατόμου ή σκόπιμα χειραγωγικές ή παραπλανητικές τεχνικές, όπως η ουσιαστική στρέβλωση της συμπεριφοράς ενός ατόμου και η μείωση της ικανότητάς του να λαμβάνει τεκμηριωμένες αποφάσεις». Απαγορευμένη πρακτική είναι επίσης «τα συστήματα ΤΝ που εκμεταλλεύονται οποιαδήποτε από τις ευπάθειες ενός φυσικού προσώπου ή μιας συγκεκριμένης ομάδας προσώπων λόγω της ηλικίας, της αναπηρίας ή μιας συγκεκριμένης κοινωνικής ή οικονομικής τους κατάστασης, αφού η ουσιώδης στρέβλωση της συμπεριφοράς του προσώπου που ανήκει σε αυτήν την ομάδα, πιθανό να προκαλέσει σημαντική βλάβη στο εν λόγω πρόσωπο ή σε άλλο πρόσωπο». Αναφέρθηκε στον Μηχανισμό Αναφοράς Παραβιάσεων και «στο δικαίωμα κάθε φυσικού ή νομικού προσώπου που έχει λόγους να πιστεύει ότι έχει παραβιαστεί διάταξη του AI Act, να υποβάλει καταγγελία στην αρμόδια εποπτική αρχή εποπτείας της αγοράς».

*Σημειώνεται ότι στο πλαίσιο της 2^ης θεματικής του συνεδρίου, η συμβουλευτική ψυχολόγος και εκπαιδεύτρια Χάρις Χαραλάμπους παρουσίασε το θέμα με τίτλο «Αντιμετωπίζοντας το «τέρας» του διαδικτυακού εκφοβισμού: μαθήματα από ένα προσωπικό βίωμα».

«Όταν η τεχνολογία μαθαίνει από τις επιλογές που κάναμε στο παρελθόν, μπορεί να μας οδηγήσει σε ένα δικαιότερο μέλλον; Ή μήπως θα κάνει τις παλιές μας προκαταλήψεις γρηγορότερες, αποτελεσματικότερες και πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστούν;».Το ερώτημα αυτό έθεσε η σύμβουλος, εκπαιδεύτρια και ερευνήτρια  Άννα Προδρόμου μιλώντας με θέμα την ηθική Τεχνητή Νοημοσύνη.

«Αυτή – είπε – δεν είναι μια ομιλία εναντίον της Τεχνητής Νοημοσύνης, το αντίθετο, πιστεύω βαθιά στις δυνατότητές της. Η ΤΝ μπορεί να κάνει την πληροφορία προσβάσιμη, να μετατρέψει την ομιλία σε κείμενο και το κείμενο σε φωνή, να περιγράψει μια εικόνα σε κάποιον που δεν μπορεί να τη δει, να απλοποιήσει ένα δύσκολο κείμενο, να μεταφράσει, να προσαρμόσει μια εκπαιδευτική εμπειρία στις ανάγκες διαφορετικών ανθρώπων, να μας βοηθήσει ακόμη και να εντοπίσουμε ανισότητες που ένας οργανισμός έχει μάθει να θεωρεί φυσιολογικές. Η ΤΝ μπορεί να γίνει ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία της συμπερίληψης, αρκεί να τη σχεδιάσουμε και να τη χρησιμοποιήσουμε υπεύθυνα.Γιατί η ηθική ΤΝ δεν είναι μόνο τεχνολογικό ζήτημα, είναι ζήτημα ηγεσίας, κουλτούρας, διακυβέρνησης και οργανωσιακής ευθύνης.

Οι οργανισμοί λοιπόν,πρέπει πρώτα να γνωρίζουν πού χρησιμοποιείται ήδη η ΤΝ.

Δεύτερον, να εξετάζουν όχι μόνο αν ένα εργαλείο λειτουργεί, αλλά και για ποιον λειτουργεί.

Τρίτον, οι οργανισμοί χρειάζονται εκπαίδευση και καθοδήγηση. Όχι μόνο τεχνική εκπαίδευση για το πώς γράφουμε ένα καλό prompt.

 Χρειάζονται άνθρωποι που μπορούν να αναγνωρίζουν τη μεροληψία και να κατανοούν τις συνέπειες μιας αυτοματοποιημένης απόφασης. Χρειάζονται ηγεσίες που δεν αντιμετωπίζουν τη δεοντολογία ως εμπόδιο στην καινοτομία, αλλά ως προϋπόθεση για βιώσιμη και αξιόπιστη καινοτομία».  

Διαδικτυακές εμπειρίες εφήβων στην Κύπρο

«Οι αρνητικές διαδικτυακές εμπειρίες των εφήβων στην Κύπρο δεν είναι καθολικές, αλλά είναι υπαρκτές και συχνά δύσκολα αναγνωρίσιμες» τόνισε η Παναγιώτα Πολυκάρπου διευθύντρια και συνιδρύτρια του Be an Ally Foundation μιλώντας με θέμα την έμφυλη ισότητα και τον ψηφιακό κόσμο στην εφηβεία, με χαρτογράφηση στάσεων και προκλήσεων στην Κύπρο.

«Γονείς και εκπαιδευτικοί – πρόσθεσε – προσπαθούν να παρέμβουν, αλλά συχνά δεν έχουν το λεξιλόγιο, τα εργαλεία ή την πλήρη εικόνα του ψηφιακού κόσμου των νέων. Άρα η πρόληψη πρέπει να αλλάξει. Δεν αρκεί η «ασφάλεια στο διαδίκτυο», χρειάζεται  ψηφιακή παιδεία και εκπαίδευση σε θέματα ισότητας φύλων, συναίνεσης, κριτικής σκέψης και δυνατότητας αντίδρασης και αναζήτησης βοήθειας».

Η κυρία Πολυκάρπου αναφέρθηκε στο ReclaimTheFeed, έργο που υλοποιεί το Be an Ally Foundation και αφορά τη χρήση των κοινωνικών δικτύων από τις έφηβες και έφηβους (13-18 χρόνων) στην Κύπρο. «Θέλουμε – είπε – να εξερευνήσουμε ερωτήματα όπως:

• Πώς χρησιμοποιούν οι έφηβες και έφηβοι τα social media στην καθημερινότητά τους;
• Τι είδους πιέσεις ή στερεότυπα εμφανίζονται online που σχετίζονται με τα θέματα φύλου και ισότητας;
• Πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε πιο ασφαλείς και πιο συμπεριληπτικούς ψηφιακούς χώρους;».

Ανέφερε μεταξύ άλλων ότι «τα κορίτσια εκτίθενται περισσότερο σε περιεχόμενο γύρω από την εικόνα, lifestyle και κοινωνικά πρότυπα, ενώ τα αγόρια εκτίθενται περισσότερο σε gaming και ψυχαγωγικό περιεχόμενο. Και οι δύο ομάδες συναντούν μηνύματα που μπορούν να ενισχύουν περιοριστικές αντιλήψεις για φύλο, εμφάνιση και συμπεριφορά. Η ψηφιακή ζωή των εφήβων δεν είναι ουδέτερη ως προς το φύλο. Τα social media αποτελούν βασικό χώρο κοινωνικοποίησης, ταυτότητας, ενημέρωσης και ένταξης. Η γενική αποδοχή της ισότητας, δεν σημαίνει ότι έχουν αποδομηθεί τα στερεότυπα. Αγόρια και κορίτσια βιώνουν διαφορετικές, αλλά παράλληλες πιέσεις: τα κορίτσια σε σχέση με την εμφάνιση, σώμα, κοινωνική αποδοχή, σεξουαλικοποίηση και τα  αγόρια σε σχέση με τη δύναμη, επιτυχία, fitness και ιεραρχικά πρότυπα αρρενωπότητας».