Καθοριστικός κρίνεται ο ρόλος της οικογένειας στην πρόληψη και την αντιμετώπιση της παραβατικής συμπεριφοράς παιδιών. Αυτό προκύπτει από την εικόνα που έχει η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (ΥΕΨ) του υπουργείου Παιδείας, και η οποία καταγράφεται στην ετήσια έκθεση της Ομάδας Ασφαλούς Σχολείου (ΟΑΣ) για τα περιστατικά σχολικής βίας.
Σημαντική διαπίστωση είναι ότι σε περιστατικά, στα οποία οι γονείς των εμπλεκόμενων παιδιών, συνεργάστηκαν ενεργά με τις εμπλεκόμενες υπηρεσίες, παρατηρήθηκε σημαντική πρόοδος στα ίδια τα παιδιά. Αντίθετα, σε περιπτώσεις έλλειψης συνεργασίας, οι παραβατικές συμπεριφορές διατηρούνται αλλά και σε ορισμένες περιπτώσεις φαίνεται ότι κλιμακώνονται με την ηλικία των παιδιών.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που επισημαίνεται στην παράμετρο των οικογενειακών παραγόντων είναι πως σχεδόν σε όλα τα περιστατικά με διαχρονικά έντονες παραβατικές συμπεριφορές, σημειώνεται κάποιου είδους κακοποίηση στην οικογένεια ή στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον, όπως παραμέληση, οικογενειακή βία, σεξουαλική βία.
Όπως σημειώνουν οι ειδικοί, η θυματοποίηση του παιδιού σε νεαρή ηλικία από το ευρύτερο οικογενειακό του περιβάλλον πολύ πιθανό να το οδηγήσει σε ανάπτυξη παραβατικής συμπεριφοράς.
Στους οικογενειακούς παράγοντες συμπεριλαμβάνονται η βία στην οικογένεια, Η χρήση ουσιών, ο θάνατος ή γονική εγκατάλειψη οι ενδοοικογενειακές δυσκολίες όπως έλλειψη επικοινωνίας και ορίων, Η απουσία γονικού προτύπου, ενώ στους κοινωνικούς παράγοντες συμπεριλαμβάνονται το χαμηλό κοινωνικομορφωτικό επίπεδο, η μεταναστευτική βιογραφία κ.λπ.
Οι πιο πάνω επισημάνσεις δεν είναι οι μοναδικές ενδιαφέρουσες που περιλαμβάνονται στη συγκεκριμένη ενότητα της ΥΕΨ, μέσα στην έκθεση της ΟΑΣ. Μεταξύ άλλων, γίνεται αναφορά σε στοιχεία από τα δεδομένα της ΥΕΨ σε παγκύπρια βάση, που αφορούν συνολικά στα στατιστικά των 11,000 μαθητών/μαθητριών και από τα οποία προκύπτουν τα ακόλουθα:
>> Το μεγαλύτερο ποσοστό παραβατικών συμπεριφορών, σχετίζεται με την υιοθέτηση παραβατικών/επιθετικών μορφών συμπεριφοράς εντός του σχολικού χώρου.
Συγκεκριμένα, οι συμπεριφορές ενδοσχολικής βίας, που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα, σχετίζονται με την εμφάνιση εκφοβιστικών μορφών συμπεριφοράς. Περαιτέρω, η δεύτερη πιο μεγάλη διαγνωστική κατηγορία, μετά την κατηγορία των Μαθησιακών Δυσκολιών, είναι αυτή των Προβλημάτων Συμπεριφοράς – Βία – Επιθετικότητα με ή χωρίς συννοσηρότητα διαγνώσεων. Αρκετές από τις παραβατικές συμπεριφορές συνοδεύονται από μαθησιακές δυσκολίες και γενικότερα από δυσκολίες προσαρμογής στο σχολικό περιβάλλον. Το συγκεκριμένο ποιοτικό χαρακτηριστικό είναι πολύ σημαντικό καθώς μπορεί να λειτουργήσει και ως παράγοντας πρόληψης από το Νηπιαγωγείο. Ο έγκαιρος εντοπισμός δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής δύναται να συμβάλει στην έγκαιρη παρέμβαση και στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των παραβατικών συμπεριφορών. Με το πιο πάνω στοιχείο, διαπιστώνεται ότι η σχολική αποτυχία ή τα σοβαρά προβλήματα μάθησης και προσαρμογής στο σχολικό περιβάλλον πιθανό να οδηγήσουν στην ανάπτυξη προβλημάτων συμπεριφοράς και άλλων παραβατικών συμπεριφορών.
>> Οι παραβατικές συμπεριφορές των παιδιών παρατηρούνται σε όλες τις επαρχίες της Κύπρου σε παρόμοια επίπεδα, χωρίς να εντοπίζονται σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των επαρχιών.
>> Τα αγόρια εμπλέκονται στα περιστατικά βίας σε διπλάσιο βαθμό από τα κορίτσια.
>> Έχει διαπιστωθεί πως αρκετά περιστατικά δεν εντοπίζονται έγκαιρα στο Δημοτικό σχολείο με αποτέλεσμα τα παιδιά να μεταβαίνουν στο Γυμνάσιο με σημαντικές δυσκολίες. Επιπλέον, τα περιστατικά που εντοπίζονται έγκαιρα, από το Νηπιαγωγείο ή το Δημοτικό σχολείο, φαίνεται να συνεχίζουν να παρουσιάζουν προβλήματα σε όλα τα χρόνια φοίτησης των παιδιών στα σχολεία.
>> Στους σχολικούς παράγοντες ανάπτυξης παραβατικής συμπεριφοράς στα παιδιά, συμπεριλαμβάνονται οι κακές παιδαγωγικές πρακτικές, το κλίμα του σχολείου, το στυλ του εκπαιδευτικού κ.λπ. Αντίθετα, παρατηρήθηκε ότι εκεί που ο εκπαιδευτικός λειτούργησε ως μέντορας, τα αποτελέσματα ήταν μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς και καλύτερα αποτελέσματα του παιδιού στη μαθησιακή διαδικασία.
Μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ανάπτυξη παραβατικών συμπεριφορών
Όπως επισημαίνεται στην έκθεση, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και γενικότερα του διαδικτύου, φαίνεται να συμβάλλει στην ανάπτυξη παραβατικών συμπεριφορών, κυρίως μέσω της αναζήτησης κοινωνικής αποδοχής μέσω «likes» και «views».
Η δημοσιότητα που αποδίδεται σε επιθετικές ή ταπεινωτικές πράξεις δημιουργεί το φαινόμενο του «κοινωνικά ενισχυόμενου ρίσκου», όπου τα παιδιά ενθαρρύνονται να επαναλαμβάνουν ή να εντείνουν τέτοιες συμπεριφορές.
Επίσης, διαπιστώθηκε ότι τα κοινωνικά μέσα ενδέχεται να μειώνουν την ενσυναίσθηση, αφού η επαφή με τις συνέπειες της συμπεριφοράς (π.χ. θλίψη του θύματος) γίνεται ψηφιακά απομακρυσμένη ή έμμεσα ορατή.
Αξιοσημείωτο είναι πως το είδος της επίδρασης εξαρτάται και από την ποιότητα της ψηφιακής καθοδήγησης. Όπως αναφέρεται, σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει γονεϊκή ή εκπαιδευτική παρέμβαση, οι έφηβοι τείνουν να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πιο λειτουργικά και λιγότερο επιζήμια για τη συμπεριφορά τους.
