Η έκρηξη που σημειώθηκε τη Δευτέρα σε πολυκατοικία στο Μονακό δεν αντιμετωπίζεται ως ένα τυχαίο περιστατικό βίας στο Πριγκιπάτο, αλλά ως ενέργεια με σαφή στοιχεία στοχοποίησης. Ένας αυτοσχέδιος εκρηκτικός μηχανισμός τοποθετήθηκε στην είσοδο του κτηρίου, ενώ κάμερες ασφαλείας φέρονται να κατέγραψαν έναν άνδρα να αφήνει σακίδιο και να διαφεύγει πεζός. Τρεις άνθρωποι τραυματίστηκαν, ανάμεσά τους ο ουκρανικής καταγωγής επιχειρηματίας Βαντίμ Γερμολάιεφ, ο οποίος φέρεται να έχει κυπριακή υπηκοότητα, η σύντροφός του και ένα 13χρονο παιδί.
Οι αρχές δεν έχουν επισήμως επιβεβαιώσει την ταυτότητα των θυμάτων ούτε έχουν ανακοινώσει κίνητρο, ωστόσο η έρευνα επικεντρώνεται στο ενδεχόμενο στοχευμένης επίθεσης εναντίον του επιχειρηματία, ο οποίος έχει βρεθεί στο επίκεντρο πολιτικών και επιχειρηματικών αντιπαραθέσεων στην Ουκρανία.
Οι αρχές του Πριγκιπάτου αντιμετωπίζουν την υπόθεση ως απόπειρα δολοφονίας και όχι ως τρομοκρατική επίθεση, ενώ το κίνητρο παραμένει επισήμως άγνωστο.
Ο στόχος
Ο άνθρωπος που φέρεται να βρέθηκε στο επίκεντρο της επίθεσης είναι ο Βαντίμ Γερμολάεφ – ή Vadym Iermolaiev/Yermolaiev, ανάλογα με τη μεταγραφή του ονόματός του. Γεννημένος στο Ντνίπρο, άλλοτε ένας από τους ισχυρούς επιχειρηματίες της πόλης, συνδέθηκε με τον όμιλο Alef και με μεγάλα projects real estate, βιομηχανίας και ανάπτυξης. Το όνομά του μπήκε στις λίστες των πλουσιότερων Ουκρανών: το Forbes Ukraine τον είχε κατατάξει το 2021 στην 45η θέση, με περιουσία περίπου 220 εκατομμυρίων δολαρίων.
Η δημόσια εικόνα του, ωστόσο, δεν είναι μονοδιάστατη. Για χρόνια εμφανιζόταν ως ο άνθρωπος που άλλαξε την αστική εικόνα του Ντνίπρο, με εμπορικά κέντρα, συγκροτήματα κατοικιών και αναπτύξεις που έδιναν στην πόλη τον αέρα μιας νέας επιχειρηματικής πρωτεύουσας της ανατολικής Ουκρανίας. Στο εσωτερικό της χώρας όμως, ιδίως μετά το 2022, το όνομά του άρχισε να συνοδεύεται από μια άλλη, πολύ πιο βαριά σκιά: εκείνη του ολιγάρχη που εγκατέλειψε την ουκρανική υπηκοότητα, απέκτησε κυπριακό διαβατήριο και βρέθηκε στο μικροσκόπιο του Κιέβου για δραστηριότητες που οι ουκρανικές αρχές συνέδεσαν με ρωσοκρατούμενα εδάφη.
Ο ίδιος φέρεται να έχει υποστηρίξει ότι παραιτήθηκε από την ουκρανική υπηκοότητα το 2017 και ότι επέλεξε την κυπριακή υπηκοότητα για λόγους «διεθνούς προστασίας», επικαλούμενος το προβληματικό δικαστικό και φορολογικό περιβάλλον στην Ουκρανία. Για το Κίεβο, όμως, το ζήτημα δεν έμεινε στο επίπεδο της φορολογικής μετανάστευσης ή της επιχειρηματικής αυτοπροστασίας. Τον Δεκέμβριο του 2023, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι υπέγραψε κυρώσεις σε βάρος του Γερμολάεφ, ο οποίος αναφερόταν πλέον ως πολίτης Κύπρου, στο πλαίσιο πακέτου μέτρων κατά φυσικών και νομικών προσώπων που το ουκρανικό κράτος συνέδεε με τη Ρωσία ή με ρωσικά συμφέροντα.
Σύμφωνα με τις αναφορές για το πακέτο κυρώσεων, η ουκρανική πλευρά τον συνέδεσε με επιχειρηματική δραστηριότητα στην Κριμαία, την οποία η Ρωσία προσάρτησε παράνομα το 2014. Οι κυρώσεις προέβλεπαν περιορισμούς σε περιουσιακά στοιχεία, εμπορικές συναλλαγές, μετακινήσεις, οικονομικές υποχρεώσεις και συμμετοχές σε δημόσιες διαδικασίες. Ο Γερμολάεφ, με άλλα λόγια, δεν ήταν πια απλώς ένας πλούσιος Ουκρανός της διασποράς. Ήταν ένας πρώην Ουκρανός πολίτης που το ίδιο το ουκρανικό κράτος αντιμετώπιζε ως πρόσωπο συνδεδεμένο με τον εχθρικό οικονομικό χώρο.
Το «τάγμα του Μονακό»
Ο όρος δεν είναι επίσημος. Γεννήθηκε δημοσιογραφικά, από έρευνα της Ukrainska Pravda το καλοκαίρι του 2022, όταν Ουκρανοί ρεπόρτερ εντόπισαν στη Γαλλική Ριβιέρα, στο Μονακό και στη Νίκαια, πολιτικούς, επιχειρηματίες, πρώην αξιωματούχους και ισχυρούς παράγοντες που είχαν εγκαταλείψει την Ουκρανία την ώρα που η χώρα πολεμούσε. Ανάμεσα στα ονόματα που εμφανίστηκαν τότε στις σχετικές έρευνες ήταν και εκείνο του Γερμολάεφ. Το «Τάγμα του Μονακό» έγινε έτσι συνώνυμο μιας ουκρανικής ελίτ που ζούσε υπό τον ήλιο της Κυανής Ακτής ενώ άλλοι πολεμούσαν στο Ντονμπάς, στο Χάρκοβο, στη Χερσώνα και στη Ζαπορίζια.
Η δημοσιογραφική δύναμη του όρου βρίσκεται ακριβώς στη διπλή του φόρτιση. Από τη μία, δείχνει τον κοινωνικό θυμό μέσα στην Ουκρανία για όσους εμφανίστηκαν να έχουν χρήματα, διασυνδέσεις και δεύτερα διαβατήρια για να απομακρυνθούν από τον πόλεμο. Από την άλλη, φέρνει στην επιφάνεια ένα σκληρότερο ερώτημα: όταν ο πόλεμος γίνεται υπαρξιακός, ποιος θεωρείται, πια, «εχθρός»; Μόνο ο Ρώσος στρατηγός; Μόνο ο αξιωματικός που εκτοξεύει πυραύλους; Ή και ο πρώην Ουκρανός πολιτικός, ο συνεργάτης των κατοχικών αρχών, ο επιχειρηματίας που φέρεται να συνέχισε να κερδίζει σε κατεχόμενες περιοχές, ο προπαγανδιστής που νομιμοποιεί τη ρωσική εισβολή;
Η επίθεση στο Μονακό δεν έχει, μέχρι στιγμής, αποδοθεί από τις αρχές σε ουκρανική υπηρεσία. Αυτό πρέπει να ειπωθεί καθαρά. Ούτε το Πριγκιπάτο ούτε η Γαλλία ούτε το Κίεβο έχουν παρουσιάσει στοιχεία που να δείχνουν ότι πίσω από τον εκρηκτικό μηχανισμό βρίσκεται η SBU ή η GUR, οι δύο βασικοί βραχίονες του ουκρανικού πολέμου των υπηρεσιών. Το γεγονός, όμως, ότι το θύμα είναι ένας υπό κυρώσεις πρώην Ουκρανός ολιγάρχης, συνδεδεμένος με το «Τάγμα του Μονακό», εξηγεί γιατί η υπόθεση αμέσως διαβάστηκε μέσα από το φίλτρο του αθέατου πολέμου που διεξάγεται παράλληλα με το μέτωπο.
Η μορφή πολέμου… που ξεπερνά τα χαρακώματα
Από την αρχή της πλήρους ρωσικής εισβολής, η Ουκρανία έχει αναπτύξει μια μορφή πολέμου που ξεπερνά τα χαρακώματα. Δεν πρόκειται μόνο για drones, χτυπήματα σε αποθήκες καυσίμων, σαμποτάζ σε σιδηροδρομικές γραμμές ή επιχειρήσεις στην Κριμαία. Πρόκειται και για στοχευμένες εξουδετερώσεις προσώπων που το Κίεβο θεωρεί μέρος του μηχανισμού κατοχής, προδοσίας ή πολεμικής προπαγάνδας.
Η Washington Post έχει γράψει, επικαλούμενη Ουκρανούς και δυτικούς αξιωματούχους, ότι η SBU και η GUR έχουν πραγματοποιήσει δεκάδες δολοφονίες Ρώσων αξιωματούχων, συνεργατών, στρατιωτικών και υποστηρικτών του πολέμου πίσω από τις γραμμές, σε κατεχόμενα εδάφη αλλά και βαθιά μέσα στη Ρωσία. Το μοτίβο δεν αφορά μόνο Ρώσους στρατηγούς. Αφορά και πρόσωπα που κινούνται στη γκρίζα ζώνη ανάμεσα στην πολιτική, την προπαγάνδα, την κατοχική διοίκηση και την προδοσία.
Τον Απρίλιο του 2023, ο Βλάντλεν Τατάρσκι, πολεμικός μπλόγκερ και ένθερμος υποστηρικτής της εισβολής, σκοτώθηκε σε έκρηξη μέσα σε καφέ της Αγίας Πετρούπολης. Το εκρηκτικό είχε κρυφτεί σε αγαλματίδιο που του προσφέρθηκε κατά τη διάρκεια εκδήλωσης. Η Ρωσία κατηγόρησε την Ουκρανία, ενώ το Κίεβο απέφυγε την επίσημη ανάληψη ευθύνης. Αργότερα, δηλώσεις του τότε επικεφαλής της SBU Βασίλ Μάλιουκ ερμηνεύτηκαν ως έμμεση παραδοχή εμπλοκής, χωρίς όμως τυπική επίσημη ανάληψη.
Τον Δεκέμβριο του 2023, ο Ίλια Κίβα, πρώην Ουκρανός βουλευτής που είχε περάσει ανοιχτά στο φιλορωσικό στρατόπεδο, βρέθηκε νεκρός από πυροβολισμούς σε περιοχή έξω από τη Μόσχα. Ο Κίβα θεωρούνταν από το Κίεβο προδότης. Ο εκπρόσωπος της ουκρανικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών Αντρίι Γιούσοφ επιβεβαίωσε ότι «ο Κίβα δεν υπάρχει πια» και μίλησε για μοίρα που θα περιμένει «άλλους προδότες και μαριονέτες του Πούτιν», χωρίς να αναλάβει ευθέως την ευθύνη.
Το Νοέμβριο του 2023, ο Μιχαήλ Φιλιπονένκο, μέλος των ρωσόφιλων αρχών στο Λουχάνσκ και πρώην αξιωματούχος ασφαλείας της λεγόμενης «Λαϊκής Δημοκρατίας», σκοτώθηκε από βόμβα στο αυτοκίνητό του. Σε αυτή την περίπτωση, η ουκρανική υπηρεσία πληροφοριών ανέλαβε την ευθύνη, παρουσιάζοντας το χτύπημα ως τιμωρία για βασανιστήρια σε αιχμαλώτους πολέμου και αμάχους.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, τον Δεκέμβριο του 2023, ο Όλεγκ Ποπόφ, βουλευτής των φιλορωσικών αρχών στο Λουχάνσκ, σκοτώθηκε επίσης από έκρηξη σε αυτοκίνητο. Ρωσικά και διεθνή μέσα μετέδωσαν ότι επρόκειτο για στοχευμένο χτύπημα κατά στελέχους της κατοχικής διοίκησης, ενώ ουκρανικά μέσα, επικαλούμενα πηγές ασφαλείας, απέδωσαν την επιχείρηση στην SBU.
Υπάρχει και η κατηγορία των προπαγανδιστών, των διαμεσολαβητών και των προσώπων που λειτουργούν ως «πολιτικό προσωπικό» της ρωσικής κατοχής. Αυτοί δεν είναι στρατηγοί, αλλά σε έναν πόλεμο κατοχής μπορεί να θεωρηθούν εξίσου κρίσιμοι στόχοι: οργανώνουν τοπικές διοικήσεις, νομιμοποιούν δημοψηφίσματα, διακινούν ρωσικό αφήγημα, στρατολογούν ή εκφοβίζουν. Για τις ουκρανικές υπηρεσίες, η εξουδετέρωσή τους έχει διπλό αποτέλεσμα: αφαιρεί έναν κρίκο από την κατοχική αλυσίδα και στέλνει μήνυμα στους υπόλοιπους ότι η απόσταση από το μέτωπο δεν προσφέρει ασυλία.
Και ο σκιώδης πόλεμος της Ρωσίας
Η Ρωσία, φυσικά, διεξάγει τον δικό της σκιώδη πόλεμο. Η δολοφονία του Ρώσου πιλότου Μαξίμ Κουζμίνοφ στην Ισπανία τον Φεβρουάριο του 2024 λειτούργησε ως αντίστροφος καθρέφτης. Ο Κουζμίνοφ είχε αυτομολήσει στην Ουκρανία με στρατιωτικό ελικόπτερο Mi-8, σε μια επιχείρηση που η GUR παρουσίασε ως μεγάλη επιτυχία. Βρέθηκε νεκρός στην Ισπανία, χτυπημένος από πολλαπλούς πυροβολισμούς, με ένα καμένο αυτοκίνητο να εντοπίζεται κοντά στο σημείο. Οι ισπανικές αρχές δεν κατέληξαν δημοσίως σε δράστες, αλλά η υπόθεση ερμηνεύτηκε ευρέως ως μήνυμα της Μόσχας προς τους αποστάτες.
Αυτό είναι το νέο περιβάλλον μέσα στο οποίο «διαβάζεται» και το Μονακό. Η Ευρώπη δεν είναι πια μόνο μέτωπο υποστήριξης της Ουκρανίας, είναι και πεδίο παρακολούθησης, εκβιασμού, οικονομικής προστασίας, κυρώσεων, ξεπλύματος διαδρομών και – σε ορισμένες περιπτώσεις – βίαιων εκκαθαρίσεων. Οι υπηρεσίες πληροφοριών, ουκρανικές και ρωσικές, λειτουργούν σε ένα περιβάλλον όπου το νόμιμο, το μυστικό, το εκδικητικό και το επιχειρησιακά αναγκαίο συχνά επικαλύπτονται.
Για την Ουκρανία, η λογική είναι απλή και ωμή: η χώρα δέχθηκε εισβολή, πόλεις ισοπεδώθηκαν, άμαχοι σκοτώθηκαν, εδάφη καταλήφθηκαν. Όσοι συνεργάζονται με την κατοχή ή στηρίζουν ενεργά τη ρωσική πολεμική μηχανή θεωρούνται νόμιμοι στόχοι, έστω και αν δεν φορούν στολή. Για τους επικριτές αυτής της στρατηγικής, όμως, ο κίνδυνος είναι επίσης προφανής: όσο ο πόλεμος των υπηρεσιών μεταφέρεται έξω από το πεδίο της μάχης, τόσο η Ευρώπη συνηθίζει την ιδέα ότι οι λογαριασμοί της Ουκρανίας και της Ρωσίας μπορούν να κλείνονται σε πάρκα της Μόσχας, καφέ της Αγίας Πετρούπολης, γκαράζ της Ισπανίας ή εισόδους πολυκατοικιών στο Μονακό.
Η υπόθεση Γερμολάεφ βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σκοτεινή διασταύρωση. Από τη μία πλευρά, έχουμε έναν επιχειρηματία που κάποτε ανήκε στην ουκρανική οικονομική ελίτ, άλλαξε υπηκοότητα, βρέθηκε στη Γαλλική Ριβιέρα και τιμωρήθηκε από το Κίεβο με κυρώσεις για φερόμενες σχέσεις με ρωσοκρατούμενες περιοχές. Από την άλλη, έχουμε ένα χτύπημα στο Μονακό, με άγνωστο ακόμη δράστη και κίνητρο, το οποίο μοιάζει περισσότερο με μήνυμα παρά με κοινό έγκλημα.
Το βέβαιο είναι ότι το όνομά του δεν εμφανίστηκε τώρα για πρώτη φορά. Είχε ήδη ενταχθεί στη δημόσια ουκρανική συζήτηση ως μέρος του «Τάγματος του Μονακό» – της άτυπης λίστας των ανθρώπων που, για τους συμπατριώτες τους, έγιναν σύμβολο της φυγής των ισχυρών από έναν πόλεμο που πληρώνουν κυρίως οι λιγότερο προστατευμένοι. Η βόμβα στο Μονακό δεν αποδεικνύει ποιος τον ήθελε νεκρό. Αποδεικνύει όμως κάτι άλλο: ότι ο πόλεμος της Ουκρανίας έχει πάψει προ πολλού να περιορίζεται στην Ουκρανία.
