Αγία Σοφία, το θαύμα των θαυμάτων: Το μυαλό ταξιδεύει μεταξύ μύθου, θρύλου και της σκληρής πραγματικότητας – Σεργιάνι στην πόλη των πόλεων, την Κωνσταντινούπολη (εικόνες)

Περνάς το κατώφλι της Αγίας Σοφίας στην Κωνταντινούπολη και ταξιδεύεις στον χώρο και στον χρόνο. Προσπαθείς να απομονώσεις τις αφηγήσεις των διαφορετικών ξεναγών διαφορετικών ομάδων επισκεπτών, με την ψευδαίσθηση ότι θα ακούσεις έστω και ψιθυριστά στην αιώνια κραυγή «Εάλω η Πόλις». Το μυαλό ταξιδεύει μεταξύ μύθου, θρύλου και της σημερινής σκληρής πραγματικότητας.

Τα μάτια εξερευνούν τα διάφορα σημεία του ναού και διερωτάσαι που βρισκόταν για τελευταία φορά κατά την άλωση της Πόλης ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος; Που βρίσκεται το λείψανό του; Πως έπεσε την ώρα που έσβηνε μαζί με το Βυζάντιο στα τείχη τα οποία εκτείνονταν σε μήκος επτά χιλιομέτρων και από τα οποία απέμειναν ελάχιστα σκόρπια τμήματά. Υπήρξε ποτέ ο μαρμαρωμένος βασιλιάς; 

Δεν θα δεις τα ψάρια που φέρεται να τηγάνιζε μοναχός κατά την άλωση της Πόλης να πηδούν στο νερό. Δεν θα αντικρίσεις τον ιερέα της Αγίας Σοφίας να εξέρχεται από τον τοίχο για να συνεχίσει την λειτουργία από εκεί που την διέκοψε όταν εισέβαλλαν οι Οθωμανοί το 1453.

Κοιτάζεις γύρω του και κάτι μυρίζει παρελθόν και δόξα. Κάτι αναδύεται από τους τοίχους του ναού. Η αύρα του χρόνου που σταμάτησε, οι σιωπές εκατοντάδων ετών.

Βρίσκεσαι, ίσως, σε ό,τι πιο αυθεντικό υπήρξε τον καιρό του Βυζαντίου με ρίζες στα βάθη των αιώνων. Είσαι στον πρωτότυπο ναό του οποίου το σχήμα αντέγραψαν οι κατακτητές χωρίς ποτέ να ξεπεράσουν. Δεν είναι θέμα άποψης αλλά αριθμών. Ακόμη και το περιβόητο Μπλέ Τζαμί, το οποίο μοιάζει με την Αγία Σοφία, υστερεί παρόλον ότι είναι επιβλητικό και βρίσκεται μερικές δεκάδες μέτρα από την Αγία Σοφία. Για του λόγου το αληθές αναφέρεται πως το μήκος του ναού της Αγίας Σοφίας είναι 82 μέτρα, έναντι 73 μέτρων του Μπλε Τζαμιού. Το πλάτος είναι 73 μέτρων έναντι 64, το ύψος του θόλου 55,6 μέτρα έναντι 43 μέτρων ενώ η διάμετρος του κυρίως θόλου της Αγίας Σοφίας είναι 31-32 μέτρα έναντι 23-34 του θόλου του Μπλέ Τζαμιού.

Οι αριθμοί δεν θα είχαν μεγάλη σημασία αν δεν υπήρχε τόσο μεγάλη διαφορά στο χρόνο κατασκευής των δύο μνημείων. Συγκεκριμένα, η Αγία Σοφία άρχισε να κτίζεται επί Ιουστινιανού το έτος 532 και ολοκληρώθηκε το 537. Σύμφωνα με όσα καταγράφονται είχε προηγηθεί η ανέγερση δύο παλαιότερων εκκλησιών στον ίδιο χώρο.

Οι 366 κιόνες

Όπως μας εξηγεί ο ξεναγός μας, αλλά σύμφωνα και με κείμενα τα οποία γράφτηκαν κατά καιρούς, για την ανέγερση της Αγίας Σοφίας χρησιμοποιήθηκαν υλικά από διάφορες περιοχές ολόκληρης της αυτοκρατορίας και από αρχαία κτήρια με πιο χαρακτηριστικό τους κίονες που μεταφέρθηκαν από τον Ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο.

Από διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίας προήλθαν και οι 366 κίονες οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του υπόγειου υδραγωγείου της Κωνσταντινούπολης. Ενός αριστουργήματος το οποίο αξίζει τον κόπο να δει κανείς, έστω και αν η είσοδος είναι €50. Οι κολόνες αυτές περισυνελέγησαν από όλη την αρχαία Μεσόγειο.

Ο επισκέπτης διαπιστώνει, πως η περίοδος που επέλεξε να επισκεφθεί την Αγία Σοφία δεν είναι η καλύτερη, υπό την έννοια ότι, λόγω ανακαίνισης,  είναι γεμάτη σκαλωσιές οι οποίες κρύβουν τις ομορφιές της εκκλησίας. Η οποία άντεξε στους αιώνες αλλά καταπονήθηκε και από τους σεισμούς, σε σημείο που κάποιες κολόνες πήραν κλίση. Όπως μας εξηγεί ο ξεναγός, ολόκληρος ο ναός «άλλαξε κατεύθυνση», δηλαδή το ανατολικό του μέρος δεν βρίσκεται στο ίδιο σημείο που βρισκόταν όταν κατασκευάστηκε. Κι όμως επιβίωσε σεισμών και λεηλασιών και χρόνων δίσεκτων.

Σήμερα, το άνω μέρος του ναού λειτουργεί ως μουσείο ενώ το ισόγειο χρησιμοποιείται και για θρησκευτικές τελετές των Τούρκων. Οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να εισέλθουν χωρίς μαντήλα ή κάποιο σάλι.

Πέραν της Αγίας Σοφίας, ως τζαμιά χρησιμοποιούνται επίσης τα ακόλουθα χριστιανικά μνημεία:

Μονή της Χώρας, Μονή Παντοκράτορος, Μονή Παμμακαρίστου, Μονή Λιψών, Μονή Μυρελαίου, Μονή Αγίων Σεργίου και Βάκχου, Μονή Στουδίου, Μονή Παντεπόπτη και ίσως και άλλα.

Την περίοδο 537-1453, η Αγία Σοφία  ήταν η έδρα της ορθοδοξίας. Η τελευταία λειτουργία τελέστηκε στις 29 Μαΐου του 1453.  Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης η Αγία Σοφία μετετράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος.

Κατά καιρούς οι Οθωμανοί προκάλεσαν μεγάλες ζημιές αλλά, καθώς φαίνεται, τις μεγαλύτερες ζημιές στην Αγία Σοφία (και στην Κωνσταντινούπολη γενικότερα) προκάλεσαν το 1204 οι Σταυροφόροι.

Οι λεηλασίες των Σταυροφόρων

Όπως μας εξηγεί ο ξεναγός μας, οι Σταυροφόροι λεηλάτησαν την πόλη, έκλεψαν και κατέστρεψαν έργα διαφόρων περιόδων, περιλαμβανομένων των χάλκινων αλόγων  του Ιπποδρόμου  τα οποία μεταφέρθηκαν και τοποθετήθηκαν στην  Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία.

Η Αγία Σοφία επίσης λεηλατήθηκε και οι Σταυροφόροι έξυσαν ακόμη και τα φύλλα χρυσού από τα ψηφιδωτά και τα πήραν μαζί τους. Οι ζημιές που προκλήθηκαν είναι εμφανείς μέχρι και σήμερα. Κάποια σημεία των ψηφιδωτών ίσως γλύτωσαν από τύχη ή από το γεγονός ότι ήταν αρκετά ψηλά για να ξύσουν εύκολα τα φύλλα χρυσού οι Σταυροφόροι.

Παρόλα αυτά, με αυτά που βλέπει ο επισκέπτης επιβεβαιώνει και την άποψη των πιο ειδικών, πως η όλη κατασκευή, τα μεγέθη (ειδικά για την εποχή που κτίστηκε) αποτελούσε ένα αρχιτεκτονικό θαύμα. Αν λάβει κανείς υπόψιν πως κτίστηκε πριν 1489 χρόνια και  ότι, με τα σημερινά δεδομένα, το ύψος του ναού μεταφράζεται σε 18-20 ορόφους, τότε δεν χρειάζονται άλλα σχόλια.

Το Μπλε Τζαμί

Ως προς το αντίπαλο δέος της Αγίας Σοφίας, το Μπλε Τζαμί, χτίστηκε επί σουλτάνου Αχμέτ Α΄, μεταξύ 1609-1616. Εγκαινιάστηκε το 1616. Τα δύο μνημεία έχουν διαφορά ηλικίας περίπου 1072 χρόνια.

Σημειώνεται, πως η είσοδος στο Μπλε Τζαμί είναι δωρεάν ενώ στην Αγία Σοφία ο επισκέπτης πληρώνει είσοδο €25, πλέον €5 τα ακουστικά για να ακούει τον ξεναγό μέσω μικροφώνου, ώστε να μην δημιουργείται παντζουρλισμός.

Βεβαίως, η Αγία Σοφία είναι αυτό το οποίο για διάφορους λόγους κάθε επισκέπτης θέτει ως προτεραιότητα αλλά δεν νοείται να ταξιδέψει κάποιος στην Κωνσταντινούπολη και να μην επισκεφθεί το Φανάρι, όπως καλείται το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο  επί 17 αιώνες έχει ως έδρα την Κωνσταντινούπολη.

Στον χώρο του Πατριαρχείου βρίσκεται και ο ναός του Αγίου Γεωργίου ο οποίος κατασκευάστηκε τον 15ο αιώνα και αρχικά υπήρξε γυναικεία μονή. Κάτι το οποίο ελκύει την προσοχή είναι και η «στήλη της Φραγγελώσεως» δηλαδή τμήματος κολόνας μήκους 50-60 εκατοστών, επί της οποίας μαστιγώθηκε ο Χριστός πριν την σταύρωσή του. Έχει μαύρο χρώμα και επί αυτής υπάρχουν τα υπολείμματα του κρίκου επί του οποίου έδεσαν το ένα από τα χέρια του. Όπως μας ενημέρωσαν, πρόκειται για το αρχαιότερο ιερό κειμήλιο το οποίο μετέφερε στην Κωνσταντινούπολη η Αγία Ελένη μετά την επίσκεψη της στους Αγίους Τόπους. Άλλα δύο τμήματα φυλάσσονται στα Ιεροσόλυμα και στην Ρώμη.

Στο Πατριαρχείο υπάρχει και το «περίπτερο εψήσεως του Αγίου Μύρου». Πρόκειται για τον χώρο όπου παρασκευάζεται το Άγιο Μύρο σε ειδικούς λέβητες κατά την μεγάλη βδομάδα και στη συνέχεια διανέμεται στις ανά τον κόσμο Εκκλησίες προς χρήση κατά τα μυστήρια του βαπτίσματος και του χρίσματος.

Στην είσοδο της αυλής του Πατριαρχείου βρίσκεται η πύλη του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’ ο οποίος απαγχονίστηκε το 1821 όταν ξέσπασε η ελληνική επανάσταση. Έκτοτε η πύλη παραμένει κλειστή εις ένδειξη τιμής και σεβασμού.  

Βεβαίως, όποιος σύρει τα βήματα του μέχρι την Κωνσταντινούπολη αξίζει τον κόπο να μπει σε ένα από τα καράβια και να επισκεφθεί τα πριγκηπονήσια. Επισκεφθήκαμε την Πρίγκηπο και την Χάλκη, όπου βρίσκεται και η γνωστή σχολή της Χάλκης.

Στην Πρίγκηπο γίνεται αναφορά και από τον Αριστοτέλη με την ονομασία Δημόνησος που προέρχεται από κάποιον από τους πρώτους ηγέτες που βρέθηκαν δραστηριοποιήθηκαν εκεί.

Στα μέσα του 6ου αιώνα το νησί υπήρξε ιδιοκτησία του αυτοκράτορα Ιουστίνου Β΄ Κουροπαλάτη, ο οποίος το 569 έκτισε ανάκτορο και μονή κοντά στο λιμάνι. Το παλάτι αυτό του Ιουστίνου υπήρξε η αιτία να αποκληθεί το νησί, «Νήσος του Πρίγκηπος», ονομασία που διατήρησε μέχρι σήμερα. Το νησί λεηλατήθηκε κατά καιρούς από διάφορους κατακτητές.

Όσον αφορά την ίδια την θεολογική σχολή της Χάλκης, έχει κλείσει από το 1971, όταν απαγορεύτηκε η λειτουργία των ιδιωτικών ανώτατων σχολών από το τουρκικό κράτος. Το θετικό είναι ότι βρίσκονται σε εξέλιξη διεργασίες για επαναλειτουργία της. Σχετικές δηλώσεις είχε κάνει και ο ίδιος ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Με βάση και σχετικά δημοσιεύματα εξετάζεται τον ενδεχόμενο να ενταχθεί η Σχολή στο τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα. Θα λειτουργεί κυρίως ως χώρος Ορθόδοξης θεολογικής διδασκαλίας.

Όσοι δεν γνωρίζαμε τα δεδομένα βρεθήκαμε προ εκπλήξεως όταν στην Εκκλησία της Αγίας Τριάδος που βρίσκεται στον χώρο της Σχολής, είδαμε μια εικόνα την οποίαν αν έβλεπε ο σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν (ο οποίος επέλεξε μαύρη ηθοποιό για το ρόλο της ωραίας Ελένης στην ταινία «Οδύσσεια») ίσως είχαμε νέες συζητήσεις. Στην εικόνα παρουσιάζεται η Παναγία έχοντας μαύρο χρώμα κρατώντας τον Χριστό, ο οποίος επίσης έχει μαύρο χρώμα. Βεβαίως η Παναγία και ο Χριστός ανεξαρτήτως χρώματος ελκύει την προσοχή των πιστών οι οποίοι την προσκυνούν.

Υπολογίζεται ότι στην Κωνσταντινούπολη υπάρχουν  πέραν των 30 ελληνορθόδοξων εκκλησιών αλλά αν συμπεριληφθούν και  οι περιοχές Πέραν, Φανάρι, Βαλουκλή, Κουζγκουντζούκι, Χαλκηδόνα, Πριγκηπονήσια κ.λπ., εκτιμάται ότι οι εκκλησίες είναι γύρω στις 54. Οι «σίγουροι» ενεργοί ναοί είναι αυτοί του Πατριαρχικού ναού του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, η Αγία Τριάδα παρά την πλατεία Ταξίμ, η Παναγία Μπαλουκλί, ο Άγιος Παντελεήμων Κουζγκουντζουκίου και κάποιοι άλλοι.

Η εικόνα της σημερινής Κωνσταντινούπολης

Πόσο μεγάλη είναι η Κωνσταντινούπολη; Ο ξεναγός μας, μας ανέφερε πως το μήκος της φτάνει τα 149 χιλιόμετρα. Αν ισχύει κάτι τέτοιο, τότε η απόσταση είναι ίση με την απόσταση Λευκωσίας-αεροδρομίου Πάφου. Βεβαίως, σύμφωνα με άλλες πηγές το μήκος της είναι περίπου 80 χιλιόμετρα που δεν είναι και μικρή απόσταση.

Όπως πληροφορούμαστε, η επίσημη διοικητική έκταση της Κωνσταντινούπολης είναι περίπου 5.343 km².

Όσον αφορά τους κατοίκους, μας ελέχθη ότι κυμαίνονται μεταξύ 18-20 εκατομμύρια. Η Κωνσταντινούπολη θεωρεί πολύ ξεχωριστό το γεγονός ότι  πατά πάνω σε δύο ηπείρους, την Ευρώπη και την Ασία.

Η ευρωπαϊκή πλευρά έχει εμβδόν 3.474 km², έναντι 1.869 km² της ασιατικής πλευράς.

Η πόλη έχει πρόσβαση στην Μαύρη Θάλασσα, τον Βόσπορο, τη θάλασσα του Μαρμαρά, τα Δαρδανέλλια, το Αιγαίο και την Μεσόγειο.

Η Κωνσταντινούπολη είναι η μεγαλύτερη τουριστική πόλη της Τουρκίας  και σε αυτήν οφείλεται το 55% της παραγωγής προϊόντων και 45% του εμπορίου  της χώρας.

Το «μεγάλο στεγασμένο παζάρι» φιλοξενεί 4.000 καταστήματα στα οποία ο επισκέπτης βρίσκει από ρούχα και παπούτσια μέχρι και γλυκά, σουβενίρ, κομπολόγια, χαλιά και γενικά ότι μπορεί να φανταστεί κανείς. Ο ξεναγός μας, μας ενημέρωσε πως οι μαγαζάτορες αναμένουν από τους πελάτες να παζαρέψουν, γι’ αυτό οι αρχικές τιμές δεν είναι  ποτέ οι τελικές και μπορεί να μειωθούν μέχρι και 50% αναλόγως του προϊόντος/είδους που προσφέρεται. Μας ενημέρωσε επίσης, πως πολλές από τις τσάντες και γενικά τα δερμάτινα είναι μαϊμού.

Μεγάλη αγορά, ανάλογη και αυτή της Ερμού στην Αθήνα είναι και η λεωφόρος Πέρα ή Ιστικλάλ, μήκους 1,4 χιλιομέτρου.

Αρχίζει από την Πλατεία Ταξίμ στην οποία συμπτωματικά την ημέρα της αναχώρησης μας στις 30 Αυγούστου, οι Τούρκοι γιόρτασαν την νίκη τους επί των Ελλήνων στις 30 Αυγούστου 2022. Επρόκειτο για την μάχη του Ντουμπλουπινάρ που οδήγησε στην κατάρρευση του ελληνικού μετώπου που οδήγησε σε  άδοξο τέλος την Μικρασιατική Εκστρατεία.

Δείτε τις εικόνες: