Το ταξίδι μου στην Κωνσταντινούπολη ήταν η φυσική συνέχεια της συνέργειας του Interwoven Narratives Hub (Famagusta New Museum, Center of Performing Arts MITOS, Famagusta Walled City MASDER), που αναπτύξαμε στο πλαίσιο του προγράμματος Vaha III κατά το 2025. Καταγράψαμε ιστορίες κοινωνικής ζωής εκτοπισμένων Λεμεσιανών Τουρκοκυπρίων και Αμμοχωστιανών Ελληνοκυπρίων πριν από το 1974 και αναπτύξαμε μια σειρά δράσεων για το κοινό.
Οι συναντήσεις με τον Εράλπ Κορτάτς, τον Στερντάρ Ατάι και την Νουρτανέ Καραγκίλ κάθε φορά κάνουν την απόσταση ανάμεσα σε Λεμεσό και Αμμόχωστο να φαίνεται πιο σύντομη· μας επιτρέπουν να φανταζόμαστε έναν διαφορετικό χάρτη της Κύπρου, χωρίς τη διαχωριστική γραμμή.
Στη συνέχεια, το Vaha μας πρόσφερε μια επίσκεψη στο Κόσοβο, όπου γνωρίσαμε άλλους 40 οργανισμούς. Εκεί γεννήθηκε και η περιέργειά μου να μάθω περισσότερα για τους δημιουργούς και τους πολιτιστικούς animators της Τουρκίας. Έτσι όταν προέκυψε η δυνατότητα για ακόμα ένα, προσωπικό αυτή τη φορά ταξίδι, επέλεξα να πάω στην Κωνσταντινούπολη.
Η επίσκεψη στην Πόλη προϋπήρχε σαν ένα παλιό τάμα, σαν ένας σταθμός αναμέτρησης με τον τρόπο που η κυπριακή ιστορία και η ελληνική παιδεία έχουν αποτυπωθεί μέσα μου. Κάθε βήμα προς τον προορισμό μετατρεπόταν ακαριαία σε μια προσωπική και συλλογική διαπραγμάτευση. Ακόμα και η γλώσσα διχάζει: «Τελικά πού θα πάω, στην Κωνσταντινούπολη ή στην Istanbul;»
Τώρα, μετά από κάποιους μήνες και καθώς η απόσταση του χρόνου μου επιτρέπει να φιλτράρω τις εμπειρίες, επιχειρώ μια πρώτη καταγραφή αυτού του ταξιδιού. Μοιράζομαι κάποιες φράσεις, μαζί με σημειώσεις και φωτογραφίες.
Η αρχιτεκτονική της φροντίδας
Ανάμεσα σε επτά λόφους, ανάμεσα στην ευρωπαϊκή και την ασιατική ήπειρο, ξεδιπλώνεται σήμερα μια μεγάλη μητρόπολη. Τι σχήμα έχει αυτή η πόλη; Πού είναι τα νερά της, τα κόκκαλά της; Πώς να προλάβω να καταλάβω έστω κάτι μέσα σε λίγες μέρες; Αυτή είναι η ανησυχία μου.
Ξεκινώ από το χαμάμ. Το σώμα ιδρώνει στο ζεστό μάρμαρο και έρχεται η εξειδικευμένη θεραπεύτρια. Με ένα τραχύ γάντι, τρίβει έντονα όλο το σώμα. Το νερό ρέει άφθονο από τις μαρμάρινες γούρνες και ξεπλένει το σώμα με τη χρήση παραδοσιακών χάλκινων μπολ. Βουτά έναν μεγάλο βαμβακερό σάκο σε νερό με σαπούνι από ελαιόλαδο.
Φουσκώνοντας τον σάκο με αέρα, δημιουργεί μαγικά έναν πυκνό, πλούσιο και ζεστό αφρό, με τον οποίο καλύπτει ολόκληρο το σώμα, από το κεφάλι μέχρι τα δάκτυλα των ποδιών. Μέσα σε αυτό το σύννεφο αφρού γίνεται ένα χαλαρωτικό μασάζ, και ακολουθεί η εναλλαγή ζεστού και χλιαρού νερού.
Η θεραπεία ολοκληρώνεται στον χώρο υποδοχής, όπου προσφέρεται τούρκικο τσάι με λουκούμια και φρούτα. «Μάμμα», ψελλίζω στη γλώσσα μου και αφήνομαι στις φροντίδες της πόλης για τις επόμενες μέρες.
Όλος ο κόσμος βρίσκεται μέσα στο σώμα της Αναδρομική έκθεση της Σεμιχά Μπερκσόι (1910-2004) στο Istanbul Museum of Modern Art. Τι τύχη! Η πρώτη γυναίκα καλλιτέχνης της όπερας στην Τουρκία και η πρωταγωνίστρια της πρώτης ομιλούσας ταινίας της χώρας (Streets of Istanbul). Η Μπερκσόι ανέπτυξε μια εντυπωσιακή καλλιτεχνική πορεία ανάμεσα στη ζωγραφική, το θέατρο και τον κινηματογράφο.
Έχοντας χάσει τη δική της μητέρα πολύ νωρίς, το γυναικείο σώμα γίνεται συχνά για εκείνη ένας τόπος αναζήτησης αυτής της χαμένης, αρχέγονης προστασίας. Η Μπερκσόι έλεγε ότι μέσα από τη ζωγραφική ξαναγεννά τον εαυτό της. Κάθε αυτοπροσωπογραφία είναι ένας νέος τοκετός, μια νέα εκδοχή του εαυτού της που έρχεται στο φως.
Υ.Γ. Η Κύπρια ποιήτρια Έλενα Τουμαζή, η Ρεμπελίνα, ζωγραφίζει τα δικά της σώματα:
Σιωπηλά γράμματα
Μια μέρα o Χακάν Ερκινάι με οδήγησε μέσα στις πολλαπλές στρωματώσεις της πόλης. Θαύμασα τις ιστορίες των αυτοκρατοριών και την αγωνία τους να διατηρηθούν για πάντα μέσα από τα μνημεία. Κι έπειτα, μια περιπλάνηση στα τοπικά εργαστήρια. Από τους τεχνίτες κεραμικών βρεθήκαμε στον κύριο Τάκη, που σε άπταιστα ελληνικά είπε πως είναι Οθωμανός της Ρόδου και μου αποκάλυψε τους κρυφούς κόμπους των χαλιών.
Η διαδρομή καταλήγει στο Μεγάλο Παζάρι· εκεί δίπλα στη βρύση, ο Ρετζέπ Καραντουμάν κάθεται έξω από το μαγαζί του. Για όσο κρατά ένας καφές, μου μιλά για τη γλώσσα του κιλιμιού.
Τα τουρκικά κιλίμια είναι από τους ισχυρότερους φορείς της λαϊκής παράδοσης, της θυμικότητας και της γυναικείας πρακτικής στην Ανατολή. Πρόκειται για αυτούσια αφηγηματικά έργα, γεμάτα ιστορίες, σύμβολα και τεχνικές που κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά. Κάθε κιλίμι είναι μοναδικό: ένα παρατηρητήριο στιγμών και πολιτισμού, που παράλληλα αντανακλά τις κοινωνικές τάξεις και την κοινωνική δομή. Είναι ένας βουβός γραπτός λόγος.
Υ.Γ. Το πάπλωμα που έφτιαξε με σμιλί και νήμα η γιαγιά μου η Ελένη, από το χωριό Πάχνα της Κύπρου:
Απεικονίσεις της εξουσίας
Η Αγία Σοφία, εκτός από εκκλησία, λειτούργησε ως μια μεγάλη σκηνή δημόσιας εικόνας του Βυζαντίου. Ο αυτοκράτορας εμφανιζόταν ως ο μεσολαβητής ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, και τα ψηφιδωτά στους τοίχους ενισχύουν αυτή τη δραματουργία.
Στο περίφημο ψηφιδωτό της αυτοκράτειρας Ζωής της Πορφυρογέννητης βρίσκεται στο κέντρο ο Χριστός ως Παντοκράτορας, δίπλα του η Ζωή και ο αυτοκράτορας σύζυγός της. Η αναπαράσταση υπενθυμίζει στους πιστούς ποιος κυβερνά, ποιος χρηματοδοτεί τον ναό, ποιος έχει σχέση με το θείο, αλλά και ποιος πρέπει να μνημονεύεται.
Φήμες λένε πως το ψηφιδωτό πρόσωπο του συζύγου της άλλαξε δύο φορές, επειδή η Ζωή παντρεύτηκε διαφορετικούς αυτοκράτορες. Το αρχικό ψηφιδωτό εικόνιζε τον Ρωμανό Γ΄, μετά τον Μιχαήλ Δ’ και αργότερα τον Κωνσταντίνο Θ΄ — που είναι και η μορφή που διασώζεται σήμερα. Με άλλα λόγια, το ίδιο το έργο αποτελούσε μια μορφή πολιτικής ενημέρωσης, μια δημόσια ανακοίνωση της εξουσίας.
Πώς βρέθηκε η Mέδουσα στα βάθη της υπόγειας δεξαμενής;
Η Βασιλική Κιστέρνα, η τεράστια υπόγεια δεξαμενή νερού με χωρητικότητα περίπου 80.000 κυβικών μέτρων, κατασκευάστηκε τον 6ο αιώνα μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α΄ και τροφοδοτούσε το αυτοκρατορικό παλάτι και άλλα κτίρια της βυζαντινής πρωτεύουσας.
Ακόμα διατηρείται το δάσος των 336 κιόνων κάτω από την πόλη. Αν και όλοι έχουν 9 μέτρα ύψος, είναι διαφορετικοί μεταξύ τους (κορινθιακού, δωρικού και ιωνικού ρυθμού), καθώς ολόκληρο το έργο χτίστηκε από υλικά παλαιότερων κτισμάτων της ρωμαϊκής περιόδου.
Ως βάσεις δύο κιόνων χρησιμοποιήθηκαν ανάγλυφα κεφάλια της Μέδουσας, τοποθετημένα το ένα στο πλάι και το άλλο ανάποδα. Αυτή η δομική ανάγκη πάτησε πάνω σε δύο όψεις ενός μυθικού προσώπου που ανήκε σε έναν προηγούμενο κόσμο, πριν τη χριστιανική και οθωμανική πόλη. Ωστόσο δίνει την αίσθηση ότι και σήμερα, αν το θελήσει, μπορεί να σε πετρώσει.
Συναντιόμαστε στην εποχή των ονείρων
Μετά την κουβέντα με τη γυναικεία συλλογικότητα του Çıplak Ayaklar Kumpanyası —μια ανεξάρτητη ομάδα σύγχρονου χορού και παραστατικών τεχνών με έντονο κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα—, καθώς έβαζα τα παπούτσια μου, αντίκρισα μια φωτογραφία. «Να το τοπίο για το οποίο μόλις συζητούσαν, εκεί που ονειρεύονται να πάνε» σκέφτομαι. Τώρα που ξαναβλέπω τη φωτογραφία παρατηρώ κάποιες λέξεις και προσπαθώ να τις μεταφράσω: «…είναι μια χώρα των ονείρων» ή «αναζητά τη χώρα των ονείρων…»
Οι Σερντάρ Νταρεντελιλέρ και Ρεφίκ Ακγιούζ από την πλατφόρμα Platform by GAPO, μια πρωτοβουλία με μακρά ιστορία γύρω από τη σύγχρονη φωτογραφία, με υποδέχθηκαν επίσης θερμά στον χώρο τους. Συνάντησα τη Μέρβε Καβάς από τον οργανισμό Yekpare, που επικεντρώνεται στην ενδυνάμωση της κοινότητας μέσα από εργαλεία και προγράμματα για κοινωνικές επιχειρήσεις.
Και η Εζέλ Γιλμάζ με προσκαλεί στο Depo —μια παλιά αποθήκη καπνού που λειτουργεί ως μη εμπορικό κέντρο για τις τέχνες και την κοινωνία των πολιτών—και μαθαίνω περισσότερα για τον οργανισμό Anadolu Kültür, τους εμπνευστές και συντονιστές του προγράμματος VAHA.
Δεν ξέρω πώς, αλλά βρέθηκα σε μια γκαλερί να παρακολουθώ σε οθόνη την ιστορία ενός μυρμηγκιού κι ενός αγοριού. Μετά ακούω την Έντα να μου λέει: «Φύγαμε!» Η Έντα Ονσέλ, η ψυχή του Saye Kolektif, ενός ανεξάρτητου και διεπιστημονικού καλλιτεχνικού πυρήνα που λειτουργεί ως πλατφόρμα έρευνας, δημιουργίας και φιλοξενίας.
Κοντά στην πλατεία Taksim, μιλούμε ακατάπαυστα και κάνουμε όνειρα για το καλοκαίρι, τη θάλασσα, για τα παιδιά μας και την τέχνη μας. Εκεί, στην «Istanbul» της, η συντροφιά της Έντα ήταν μια μεγάλη αγκαλιά εκείνη τη μέρα, στις 12 του Φεβράρη, που με έστειλε ασφαλή πίσω στο σπίτι μου, στη Λεμεσό.
* Η Έλενα Αγαθοκλέους είναι καλλιτεχνική διευθύντρια του Κέντρου Παραστατικών Τεχνών MITOΣ
Ελεύθερα, 5.7.2026
