Περιβαλλοντικές αρμοδιότητες χωρίς πόρους δεν είναι αυτοδιοίκηση

Τισυμβαίνει όταν το κράτος αναθέτει σε μια τοπική αρχή την ευθύνη να προστατεύει το περιβάλλον, χωρίς όμως να της παρέχει τις αναγκαίες εξουσίες, το προσωπικό ή τους οικονομικούς πόρους για να ανταποκριθεί;

Μπορεί μια τοπική αρχή να θεωρείται υπεύθυνη για προβλήματα που αφορούν τα απόβλητα, το νερό, τον θόρυβο ή την πολεοδομική ανάπτυξη, όταν δεν διαθέτει τα μέσα για να τα αντιμετωπίσει αποτελεσματικά;

Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στην Κύπρο μετά τη μεταρρύθμιση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η μεταφορά και ανακατανομή αρμοδιοτήτων δημιουργεί αυξημένες προσδοκίες από τις τοπικές αρχές και τους νέους Επαρχιακούς Οργανισμούς Αυτοδιοίκησης. Όμως, η αποκέντρωση δεν μπορεί να περιορίζεται στη μεταφορά ευθυνών. Για να είναι ουσιαστική, πρέπει να συνοδεύεται από τις αναγκαίες εξουσίες και πόρους.

Ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο

Αυτό ακριβώς το ζήτημα επιχειρεί να αντιμετωπίσει μια σημαντική πρωτοβουλία του Κογκρέσου Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Τον Οκτώβριο του 2025 το Κογκρέσο κάλεσε την Επιτροπή Υπουργών να εξετάσει την κατάρτιση Πρόσθετου Πρωτοκόλλου στον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, ειδικά για την προστασία του περιβάλλοντος σε τοπικό επίπεδο.

Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας κατοχυρώνει βασικές αρχές που αφορούν την αυτονομία, τις αρμοδιότητες και τους οικονομικούς πόρους των τοπικών αρχών. Η νέα πρόταση επιχειρεί να εξειδικεύσει αυτές τις αρχές στο πεδίο της περιβαλλοντικής προστασίας, αναγνωρίζοντας ότι οι δήμοι και οι περιφερειακές αρχές βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, της ρύπανσης και της απώλειας της βιοποικιλότητας.

Η σημασία της πρότασης βρίσκεται στο ότι δεν αρκείται στην επιβολή νέων υποχρεώσεων.

Το σχέδιο του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου προβλέπει ότι οι τοπικές αρχές πρέπει να διαθέτουν κατάλληλες αρμοδιότητες για περιβαλλοντικά ζητήματα, αλλά και επαρκείς οικονομικούς πόρους για την εφαρμογή τοπικών δράσεων και την επίτευξη περιβαλλοντικών στόχων. Προβλέπει επίσης διαβούλευση με τις τοπικές αρχές πριν από αποφάσεις κρατικών ή περιφερειακών οργάνων που τις επηρεάζουν.

Εξίσου σημαντική είναι η διάσταση της διαφάνειας και της συμμετοχής. Η πρόταση αναγνωρίζει την ανάγκη πρόσβασης των τοπικών αρχών σε περιβαλλοντικές πληροφορίες και συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση περιβαλλοντικών πολιτικών. Προβλέπει ακόμη δικαίωμα δικαστικής προστασίας των τοπικών αρχών όταν θεωρούν ότι παραβιάζονται τα δικαιώματα που τους αναγνωρίζονται από το Πρωτόκολλο.

Η πρόκληση για την Κύπρο

Για την Κύπρο, η συζήτηση αυτή πρέπει να αποτελέσει αφορμή για το επόμενο βήμα στη μεταρρύθμιση. Κάθε νέα περιβαλλοντική αρμοδιότητα που ανατίθεται σε δήμο ή ΕΟΑ πρέπει να συνοδεύεται από αξιολόγηση του οικονομικού και διοικητικού κόστους και από εξασφάλιση των αντίστοιχων πόρων, προσωπικού και τεχνικής υποστήριξης. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η αποκέντρωση να μετατραπεί απλώς σε αποκέντρωση της ευθύνης, χωρίς πραγματική αποκέντρωση της εξουσίας.

Παράλληλα, οι τοπικές αρχές πρέπει να συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κρατικών περιβαλλοντικών πολιτικών που καλούνται στη συνέχεια να εφαρμόσουν. Δεν είναι θεσμικά ορθό να ζητείται από την τοπική αυτοδιοίκηση να επιτύχει στόχους στη διαχείριση αποβλήτων, του νερού, στην πολεοδομία ή στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, εάν προηγουμένως δεν έχει ουσιαστικό λόγο στον σχεδιασμό τους.

Εδώ βρίσκεται η πραγματική πρόκληση για την Κύπρο μετά τη μεταρρύθμιση του 2024. Η επιτυχία της δεν πρέπει να κριθεί μόνο από τις νέες δομές που δημιουργήθηκαν ή από τον αριθμό των αρμοδιοτήτων που μεταφέρθηκαν. Πρέπει να κριθεί στην πράξη από το κατά πόσο οι νέες και αναδιοργανωμένες αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης διαθέτουν την οικονομική αυτοτέλεια, την τεχνογνωσία, το ανθρώπινο δυναμικό και τη θεσμική δυνατότητα να ασκούν αποτελεσματικά τις αρμοδιότητές τους.

Εισήγηση

Θα ήταν, συνεπώς, σκόπιμο κάθε μελλοντική μεταφορά περιβαλλοντικής αρμοδιότητας στην τοπική αυτοδιοίκηση να συνοδεύεται υποχρεωτικά από μελέτη οικονομικών και διοικητικών επιπτώσεων, στην οποία να προσδιορίζονται οι απαιτούμενοι πόροι και ο τρόπος χρηματοδότησής τους.

Παράλληλα, πρέπει να θεσμοθετηθεί ουσιαστικός μηχανισμός προηγούμενης διαβούλευσης με τις τοπικές αρχές πριν από τη λήψη κρατικών αποφάσεων που επηρεάζουν άμεσα τις περιβαλλοντικές τους ευθύνες. Αυτή θα ήταν μια εφαρμογή των αρχών που προωθεί το προτεινόμενο Πρόσθετο Πρωτόκολλο.

Η πρόταση του Συμβουλίου της Ευρώπης θέτει τελικά μια απλή αλλά ουσιώδη αρχή, η περιβαλλοντική ευθύνη πρέπει να συνοδεύεται από πραγματική ικανότητα δράσης. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να αποκεντρώνεται μόνο ως υποχρέωση. Μαζί με την ευθύνη πρέπει να αποκεντρώνονται οι εξουσίες, οι πόροι και η δυνατότητα λήψης αποφάσεων. Διαφορετικά, δεν έχουμε ουσιαστική τοπική αυτονομία, αλλά μεταφορά ευθύνης χωρίς τα μέσα για την άσκησή της.

* Δικηγόρος στη Λάρνακα