Η Ηχώ του Μέλλοντος

Ο Δημήτρης Ζόππος γράφει στον Φιλελεύθερο για την τεχνολογία, την καινοτομία και τη θέση της Κύπρου στον κόσμο που έπεται

Τέσσερις στιγμές στην Πάφο

Στο Αρχαιολογκό Μουσείο στη Λευκωσία, σε μια λιτή προθήκη ανάμεσα στα εκθέματα της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου, υπάρχει ένα μικρό χάλκινο ραβδί. Είναι ένας οβελός, που βρέθηκε σε τάφο στην Παλαίπαφο-Σκάλες, κοντά στα σημερινά Κούκλια, στην επαρχία Πάφου. Ο τάφος χρονολογείται γύρω στο 1000 π.Χ. Ο οβελός από μόνος του δεν έχει κάτι το ιδιαίτερο, είναι ένα αντικείμενο που ένας ευκατάστατος άνδρας της εποχής θα μπορούσε να κατείχε σε αρκετά αντίτυπα. Αυτό που το καθιστά αξιοσημείωτο είναι η επιγραφή που είναι χαραγμένη κατά μήκος του, πέντε συλλαβικά σημεία που σχηματίζουν, στη γενική, το όνομα Οφέλτας.

Είναι η αρχαιότερη γνωστή επιγραφή της ελληνικής γλώσσας που έχει βρεθεί στην Κύπρο και μία από τις αρχαιότερες μαρτυρίες της ελληνικής οπουδήποτε. Η γραφή είναι μεταβατική, κάπου ανάμεσα στην Κυπρομινωική της Εποχής του Χαλκού και την Κυπριακή Συλλαβική γραφή που θα αναδυόταν τους επόμενους αιώνες. Ο άνθρωπος στάθηκε, πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια, στο σημείο συνάντησης δύο τεχνολογικών συστημάτων καταγραφής της γλώσσας, σε έναν τόπο που ήταν ήδη σημείο σύνθεσης πολιτισμών.

Ξεκινώ με τον Οφέλτα γιατί ο οβελός είναι το αρχαιότερο τοπικό παράδειγμα σε κάτι στο οποίο αυτή η στήλη θα επανέλθει αρκετές φορές: μια στιγμή κατά την οποία η Κύπρος, παρά το μέγεθός της, παρά τη θέση της, παρά την απουσία οποιουδήποτε από τα δομικά πλεονεκτήματα των μεγάλων δυνάμεων, συμμετείχε στο τεχνολογικό μέτωπο της εποχής της. Και το έκανε, όπως σχεδόν πάντα έκανε η Κύπρος, μέσω μιας σύνθεσης. Ένα ελληνικό όνομα σε κυπριακό μπρούντζο, με γραφή που γεννήθηκε από προγενέστερες παραδόσεις, σε έναν τάφο γεμάτο αγαθά από όλη την ανατολική Μεσόγειο.

Από τους ιερούς κήπους στο μετάξι

Μερικά μόνο χιλιόμετρα από εκεί όπου θάφτηκε ο οβελός, στη Γεροσκήπου, βρίσκεται μια έκταση γης που υπήρξε συνεχώς παραγωγική σχεδόν για το ίδιο διάστημα. Το ίδιο το όνομα του χωριού διατηρεί την αρχαία του ταυτότητα ως οι Ιεροί Κήποι της Αφροδίτης, οι οπωρώνες που συνδέονταν με τη θεά της οποίας το κύριο ιερό βρισκόταν στην Παλαίπαφο.

Στη Φραγκοκρατία, η ίδια γη έγινε βασιλικό κτήμα. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, υπό την αγγλική διοίκηση, πέρασε στην ιδιοκτησία μιας Γερμανίδας χήρας, της κυρίας Φρέι, και έγινε γνωστή ως το Αγρόκτημα Γεροκηπιάς. Η οικογένειά της λειτουργούσε για ένα διάστημα το μεγαλύτερο αγρόκτημα της Κύπρου. Το Αγρόκτημα Γεροκηπιάς ήταν ο τόπος όπου οι σύγχρονες ευρωπαϊκές γεωργικές μέθοδοι έφτασαν για πρώτη φορά στο νησί σε κλίμακα: βελτιωμένες ποικιλίες, οργανωμένη άρδευση, μηχανοποιημένη καλλιέργεια, οι τεχνολογίες που μεταμόρφωναν τη γεωργία σε όλη την Ευρώπη εφαρμοσμένες σε κυπριακό έδαφος, υπό ξένη ιδιοκτησία και κυπριακή εργασία. Ξανά η σύνθεση.
Λίγο πιο πέρα, το 1926, η αγγλική αποικιακή κυβέρνηση άνοιξε ένα μεταξουργείο. Επέλεξε τη Γεροσκήπου για συγκεκριμένο λόγο: το χωριό παρήγαγε τις μεγαλύτερες ποσότητες των καλύτερων ποιοτικά κουκουλιών μεταξιού στο νησί, αποτέλεσμα γενεών μουριοκαλλιέργειας και συσσωρευμένης δεξιοτεχνίας του χωριού.

Το εργοστάσιο ιδρύθηκε σε συνεργασία με Ιταλούς τεχνικούς εμπειρογνώμονες που έφεραν τη βιομηχανική γνώση της ευρωπαϊκής βιοτεχνίας μεταξιού.

Λίγα χρόνια αργότερα πέρασε σε κυπριακά χέρια, αγοράστηκε από την οικογένεια Λανίτη. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η ανάγκη για αλεξίπτωτα ήταν πιο έντονη απο την ζήτηση για εκλεκτό ύφασμα, οι αργαλειοί και τα ανέμια στράφηκαν στην πολεμική παραγωγή. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επέστρεψε στο μετάξι και συνέχισε μέχρι που η βιομηχανία, όπως οι βιομηχανίες μεταξιού σε όλη τη Μεσόγειο, εκτοπίστηκε από τον ασιατικό ανταγωνισμό και τις συνθετικές ίνες.

Πολλά μέλη της δικής μου οικογένειας εργάστηκαν στην παραγωγή μεταξιού γύρω από τη Γεροσκήπου, ανάμεσά τους και η γιαγιά μου. Αγγλική πρωτοβουλία, ιταλική εμπειρογνωμοσύνη, κυπριακή πρώτη ύλη, κυπριακή δεξιότητα και τελικά κυπριακή ιδιοκτησία.

Το μεταξουργείο ήταν μια εφαρμογή της αρχής του συγκριτικού πλεονεκτήματος, που συνδέεται με τον οικονομολόγο David Ricardo: η ιδέα ότι μια χώρα, ακόμη και μικρή, χωρίς κλίμακα ή ενδοχώρα, μπορεί να γίνει αναγνωρισμένος παραγωγός κάτι συγκεκριμένου, όταν συνδυάζονται οι τοπικές συνθήκες, η συσσωρευμένη δεξιότητα και η πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές. Η Κύπρος δεν παρήγαγε το περισσότερο μετάξι. Παρήγαγε, για ένα διάστημα, το καλύτερο. Αυτό ήταν αρκετό.

Το μέτωπο μετακινείται ξανά

Το μοτίβο παραμένει το ίδιο για τρεις χιλιάδες χρόνια. Ο Οφέλτας στο κατώφλι της γραφής, σε μια πολιτισμικά συγκρητική Πάφο. Οι Ιεροί Κήποι που μετατρέπονται σε γεωργική νεωτερικότητα στο Κτήμα Γερμανίνας, υπό γερμανική ιδιοκτησία και ευρωπαϊκές μεθόδους. Η ύφανση του μεταξιού στη Γεροσκήπου, υπό αγγλική αποικιακή πρωτοβουλία και ιταλική τεχνική εμπειρογνωμοσύνη.

Σε καθεμία από αυτές τις στιγμές, πάνω σχεδόν στο ίδιο κομμάτι νησιού, η Κύπρος συμμετείχε ως παραγωγός σε ό,τι έτυχε να είναι το τεχνολογικό μέτωπο της στιγμής και το έκανε συνδυάζοντας τοπικές συνθήκες με διεθνή τεχνογνωσία, κεφάλαια ή γνώση. Αυτό δεν είναι αδυναμία της ιστορίας. Είναι η ίδια η ιστορία. Οι μικρές οικονομίες που προσπαθούν να παράγουν σε απομόνωση συνήθως δεν τα καταφέρνουν. Οι μικρές οικονομίες που συνδυάζουν αυτό που έχουν με αυτό που μπορούν να προσελκύσουν, μερικές φορές τα καταφέρνουν.

Η τεχνολογική οικονομία που αναδιαμορφώνει σήμερα τον κόσμο είναι ασυνήθιστα ευνοϊκή για μικρές χώρες με συγκεντρωμένο ταλέντο. Το λογισμικό δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα για να μεταφερθεί. Η τεχνητή νοημοσύνη χτίζεται από ομάδες δεκάδων, όχι χιλιάδων. Η έρευνα deep-tech μπορεί να ταξιδέψει από ένα μικρό εργαστήριο σε ένα προϊόν παγκόσμιας σημασίας μέσα σε λίγα χρόνια. Ο περιορισμός της κλίμακας, που κράτησε τις μικρές οικονομίες σε διαμεσολαβητικούς ρόλους για δύο χιλιετίες, έχει εξασθενήσει σημαντικά. Η οικονομία του παραγωγού είναι, για πρώτη φορά, ανοιχτή και σε εμάς.

Το Cyprus Deep Tech Report, μια έκθεση που το επενδυτικό μας ταμείο 33East θα δημοσιεύσει τις επόμενες εβδομάδες, παρουσιάζει με ειλικρίνεια τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε αυτή την ευκαιρία. Η Κύπρος έχει ήδη μετατραπεί σε προορισμό για ήδη συσταθείσες εταιρείες τεχνολογίας, τα λεγόμενα scale-ups.

Υπολογίζω γύρω στις 600 scale-ups και περισσότερους από 25.000 επαγγελματίες τεχνολογίας εγκατεστημένους σήμερα στο νησί. Η πιο πρώιμη κατηγορία νεοφυών εταιρειών τεχνολογίας πρώιμου σταδίου (startups), εκεί όπου αρχίζει η εμπορικοποίηση της τεχνολογίας, είναι το σημείο όπου η ιστορία μόλις τώρα ξεκινά.

Η Κύπρος διαθέτει σήμερα γύρω στα 500 startups, με τουλάχιστον μέρος της ομάδας τους εγκατεστημένο στην Κύπρο. Τα startups αυτά, έχουν αντλήσει λίγο κάτω από €100εκ. σε επενδύσεις κεφαλαίου επιχειρηματικών συμμετοχών την περασμένη χρονιά.

Έχουμε επίσης εντοπίσει έρευνα deep-tech στα πανεπιστήμιά μας και στα κέντρα αριστείας, η οποία μόλις τώρα αρχίζει να αναδύεται με τη μορφή spinouts, ωθούμενη από τις πρόσφατες αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο που ευθυγραμμίζουν την Κύπρο με την ευρωπαϊκή βέλτιστη πρακτική.

Αυτά είναι τα πρώτα σημεία για το τι μπορεί να ακολουθήσει. Έχουμε προσελκύσει εντυπωσιακές εταιρείες, που αρχικά συγκροτήθηκαν στο εξωτερικό, μέσα από έναν συνδυασμό πολιτικών που τις έκαναν να επιλέξουν την Κύπρο ως έδρα τους. Μόλις τώρα αρχίζουμε να χτίζουμε τέτοιες εταιρείες στο δικό μας έδαφος.

Σε απόσταση αναπνοής από εκεί όπου θάφτηκε ο οβελός και λίγα λεπτά από εκεί όπου κάποτε στεκόταν το μεταξουργείο, μια μικρή ομάδα ιδρυτών χτίζει εταιρείες που λειτουργούν στο σημερινό μέτωπο.

Η Anna στη Fitwise χτίζει λογισμικό υπολογιστικής όρασης για αθλητική ανάλυση.

Ο Sergey στη Positronic χτίζει υποδομές αξιολόγησης για την επόμενη γενιά ρομποτικής.

Ο Max στη Mokka χτίζει AI-native αναζήτηση υποψηφίων για παγκόσμιες προσλήψεις.

Οφείλω να αναφέρω ότι η 33East, το επενδυτικό ταμείο όπου είμαι εταίρος, είναι επενδυτής σε καθεμία από αυτές τις εταιρείες. Τις αναφέρω επειδή η γεωγραφία τους έχει τόση σημασία όση η τεχνολογία τους. Η Πάφος -πάλαι ποτέ πρωτεύουσα της Κύπρου και εντός θέας από τη Γεροσκήπου- άρχισε να παράγει λογισμικό που ταξιδεύει πέρα από τα σύνορα του νησιού, όπως κάποτε το μετάξι και όπως μια επιγραφή σε χάλκινο ραβδί ταξίδεψε ανάμεσα σε πολιτισμούς τρεις χιλιάδες χρόνια νωρίτερα.
Οι τρεις ιδρυτές, όπως μεγάλο μέρος της σύγχρονης τεχνολογικής δραστηριότητας στην Κύπρο, είναι διεθνείς αφίξεις που εργάζονται δίπλα σε κυπριακό ταλέντο. Αυτό δεν αποτελεί απόκλιση από το ιστορικό μοτίβο. Είναι το μοτίβο.

Η επιλογή

Το επιχείρημα που θα αναπτύξω σε αυτή τη στήλη, στα επόμενα τεύχη, είναι ότι η Κύπρος δεν έχει εφικτές εναλλακτικές επιλογές από το να γίνει παραγωγός εξειδικευμένης τεχνολογίας σε συγκεκριμένους τομείς. Οι άλλες επιλογές -ακόμα και αυτή του γενικού παραγωγού τεχνολογίας- δεν είναι βιώσιμες για την Κύπρο, λόγω της περιορισμένης κλίμακας σε ανθρώπινο δυναμικό και περιορισμένων φυσικών πόρων και εκτάσεων γης, καθώς και του σχετικά ψηλού κόστους παραγωγής ενέργειας.

Η εξειδίκευση στην τεχνολογία, όπως το παράδειγμα του Ισραήλ στην κυβερνοασφάλεια ή της Φινλανδίας στην κινητή τηλεφωνία ή της Εσθονίας στην ψηφιακή διακυβέρνηση, είναι η μοναδική επιλογή, μακροπρόθεσμα, βιώσιμου μοντέλου ανάπτυξης της οικονομίας της Κύπρου.

Τα παλιά πλεονεκτήματα, όπως το φορολογικό μας καθεστώς, η νομική μας υποδομή, το κλίμα και η εκτενής χρήση της Αγγλικής, θα παραμείνουν σημαντικοί παράγοντες αλλά θα διαβρωθούν με το πλήρωμα του χρόνου. Η Κύπρος πρέπει να εκμεταλλευτεί τη μοναδική ευκαιρία που μας προσφέρεται και να κάνουμε τη μετάβαση από καταναλωτή σε παραγωγό τεχνολογίας.

Ο Οφέλτας έγραψε το όνομά του σε ένα κομμάτι χαλκού και τάφηκε μαζί του πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια. Οι Ιεροί Κήποι της Αφροδίτης έχουν θαφτεί στη λήθη του χρόνου. Τα ερειπωμένα κτήρια του Αγροκτήματος Γεροκηπιάς φαντάζουν σαν μακρινή ανάμνηση. Ο ήχος των μεταξωτών αργαλειών του μεταξουργείου σίγησε. Ο επόμενος κύκλος ξαναρχίζει και οι επικεφαλής του επόμενου τεχνολογικού μετώπου είναι πλέον η Άννα, ο Σεργκέι και ο Μαξ.

Ο Δημήτρης Ζόππος είναι εταίρος στο 33East. Οι απόψεις που εκφράζονται είναι αποκλειστικά προσωπικές.