Μια νέα μορφή ιμπεριαλισμού εκφράζει η πολιτική που υιοθέτησε ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλτ Τραμπ. Προκρίνει μονομερείς επεμβάσεις, εκτός πλαισίου του ΟΗΕ, χωρίς καν να τις αιτιολογεί. Αυτό αναφέρει σε συνέντευξή του στον «Φ», ο νομικός, Κοσμήτορας της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, Αχιλλέας Αιμιλιανίδης, σε μια συζήτηση, που είχαμε μαζί του με αφορμή τα όσα διαδραματίζονται την τελευταία περίοδο στην περιοχή μας, με τους πολέμους να αποτελούν βασικό εργαλείο άσκησης πολιτικής.

Ο κ. Αιμιλιανίδης έχει σαφή άποψη για την αμερικανική εξωτερική πολιτική επί Τραμπ και εκφράζει μια έντονη ανησυχία. Αναφέρει δε ευθέως ότι «βεβαίως, θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει πως ένα μικρό κράτος, αν δεν είναι στο τραπέζι ως συνδαιτημόνας, τότε θα είναι στο μενού, στον κατάλογο με τα φαγητά, γεγονός που δημιουργεί προφανείς ανησυχίες ως προς τον τρόπο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Αλλά από την άλλη, σε ένα διεθνές σύστημα χωρίς κανόνες, σιγά-σιγά όλοι θα είμαστε στο μενού».

Ο Αχιλλέας Αιμιλιανίδης είναι ξεκάθαρος και σε ό,τι αφορά το ρόλο των Ηνωμένων Εθνών, που αν και είναι προδήλως υποβαθμισμένος, δεν πρέπει να υποτιμάται. Κυρίως για κράτη, όπως η Κύπρος, που αντιμετωπίζουν θέμα κατοχής εδαφών και συστηματικής υπονόμευσης, ο κ. Αιμιλιανίδης υπενθυμίζει πως «αν δεν είχαμε τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ δεν θα είχαμε αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας ως ανεξάρτητου κράτους μετά τη μονομερή αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων το 1964, ούτε και θα γινόταν κατορθωτό να μην έχει αναγνωριστεί ακόμα το ψευδοκράτος περισσότερα από 50 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή».

-Παρακολουθώντας τα όσα διαδραματίζονται διεθνώς, με τις προσεγγίσεις και πρακτικές που υιοθετεί ο Αμερικανός Πρόεδρος, πόσο θεωρείτε επηρεάζει τούτο το Κυπριακό; Υπό την έννοια ότι τα ανοικτά θέματα αντιμετωπίζονται εκτός του γνωστού πλαισίου, των Ηνωμένων Εθνών.

-Η νέα προσέγγιση που υιοθέτησε ο πρόεδρος Τραμπ και η αμερικανική εξωτερική πολιτική που προκρίνει μονομερείς επεμβάσεις, εκτός πλαισίου ΟΗΕ, όπου κρίνεται σκόπιμο, χωρίς καν προσπάθεια αιτιολόγησης με τρόπο που να συνάδει με τις γενικά παραδεκτές αρχές του διεθνούς δικαίου, δημιουργεί έντονους προβληματισμούς. Αναμφίβολα, ο ρόλος του ΟΗΕ έχει υποβαθμιστεί, ενώ το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν πιστεύει στους διεθνείς θεσμούς και στη διεθνή συνεργασία και το δείχνει συνεχώς, με το Συμβούλιο Ειρήνης, τις επεμβάσεις στη Βενεζουέλα και στο Ιράν, τις απειλές για τη Γροιλανδία, τη χρήση της επιβολής δασμών ακόμα και σε φιλικά κράτη ως απειλή ή τιμωρία, τη σύγκρουση με παραδοσιακά φιλικά κράτη, ακόμα και με τον Καναδά, την αποχώρηση των ΗΠΑ από διεθνείς οργανισμούς και την αποκοπή της οικονομικής στήριξης σε άλλους, ακόμα και στον ίδιο τον ΟΗΕ. Το ζήτημα βέβαια είναι πως παρά τα παραδεκτά προβλήματά και ελλείψεις του, το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα είναι αυτό που επέτρεπε να έχουμε ένα γενικότερο καθεστώς ειρήνης και διεθνούς συνεργασίας και παρείχε έναν βαθμό σταθερότητας. Για τα μικρά κράτη, όπως η Κυπριακή Δημοκρατία, το διεθνές σύστημα υπήρξε το μοναδικό ουσιαστικά αποκούμπι. Δεν πρέπει να υποτιμούμε τη σημασία του ΟΗΕ: προφανώς υπάρχουν τεράστιες αδυναμίες στην αποτελεσματικότητα του ΟΗΕ, όμως αν δεν είχαμε τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ δεν θα είχαμε αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας ως ανεξάρτητου κράτους μετά τη μονομερή αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων το 1964, ούτε και θα γινόταν κατορθωτό να μην έχει αναγνωριστεί ακόμα το ψευδοκράτος περισσότερα από 50 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή. Συνεπώς, η υποβάθμιση του ΟΗΕ, του διεθνούς δικαίου και του μεταπολεμικού διεθνούς συστήματος δεν μπορεί παρά να μας ανησυχεί και για το Κυπριακό, αλλά και για το διεθνές σύστημα ευρύτερα.

– Θεωρείτε ότι υπάρχει μια τάση διεθνώς για την ανάπτυξη μιας νέας μορφής αποικιοκρατίας; Από τις ΗΠΑ;

-Ο πρόεδρος Τραμπ προεκλογικά δήλωνε πίστη στην επαναφορά μιας μορφής διεθνούς απομονωτισμού, αλλά πλέον εκφράζει μια πιο προωθημένη αντίληψη σύγχρονου ιμπεριαλισμού, στην οποία οι ΗΠΑ επιδιώκουν να παρεμβαίνουν πρωταρχικά και μονομερώς στη διεθνή σκηνή, χωρίς να δεσμεύονται από οποιουσδήποτε διεθνείς κανόνες ή ανάγκη διεθνών συνεργασιών. Ουσιαστικά, οι ΗΠΑ θεωρούν ότι μπορούν να επεμβαίνουν όποτε και όπως θέλουν, να επιβάλλουν τους όρους τους σε όλους τους υπόλοιπους και να ενεργούν με βάση αυτό που ο πρόεδρός τους θεωρεί πως εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα και μόνο. Αυτή είναι μια πολύ διαφορετική πολιτική από την καθιερωμένη αντίληψη των ΗΠΑ ως κυρίαρχου ρυθμιστή, εφόσον πλέον οι ΗΠΑ δεν επιχειρούν να ρυθμίσουν, αλλά να επιβάλουν, δεν ενδιαφέρονται για συνδιαλλαγή ή για τήρηση ισορροπιών, αλλά δρουν μονομερώς όπως κρίνουν σκόπιμο. Οπότε, θα έλεγα πως είναι μια νέα μορφή ιμπεριαλισμού. Και βεβαίως, θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει πως ένα μικρό κράτος, αν δεν είναι στο τραπέζι ως συνδαιτημόνας, τότε θα είναι στο μενού, στον κατάλογο με τα φαγητά, γεγονός που δημιουργεί προφανείς ανησυχίες ως προς τον τρόπο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Αλλά από την άλλη, σε ένα διεθνές σύστημα χωρίς κανόνες, σιγά-σιγά όλοι θα είμαστε στο μενού.

Πολιτική ισότητα δεν συνεπάγεται

με εκ περιτροπής προεδρία

– Η Τουρκία φαίνεται να βολεύεται με αυτό το κλίμα και κατά πολλούς είναι αναβαθμισμένη. Πόσο αυτό μειώνει τις προοπτικές λύσης στο Κυπριακό;

-Η Τουρκία δεν επείγεται για διαπραγμάτευση του Κυπριακού. Ο νέος Τουρκοκύπριος ηγέτης εμφανίστηκε αρχικά έτοιμος να διαπραγματευθεί, πλην όμως στη συνέχεια επιβεβαιώθηκε πως η τουρκική στάση είναι επαμφοτερίζουσα. Δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε πως η Τουρκία είχε υιοθετήσει το αφήγημα της κυριαρχικής ισότητας και της ύπαρξης δύο κρατών στην Κύπρο τα οποία θα συνεργάζονται σε ένα κατ’ ουσίαν συνομοσπονδιακό μοντέλο και δεν είναι ακόμα σαφές αν πράγματι είναι διατεθειμένη να αρχίσει διαπραγματεύσεις με βάση τη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία όπως επιθυμεί η ελληνοκυπριακή πλευρά. Η αστάθεια στο διεθνές σύστημα και στην περιοχή, οπωσδήποτε συνιστά παράγοντα που η Τουρκία λαμβάνει σοβαρά υπόψη, μια και η Τουρκία έχει στρατιωτική ισχύ, την οποία έχει επανειλημμένα αποδείξει πως δεν διστάζει να αξιοποιήσει σε περίπτωση πολεμικών συρράξεων στην ευρύτερη περιοχή. Στο παρόν στάδιο επομένως, δεν υπάρχουν ιδιαίτερες προσδοκίες για άμεση επανέναρξη διαπραγματεύσεων, γεγονός που εξηγεί και τη στασιμότητα που έχει παρατηρηθεί το τελευταίο διάστημα.

– Η τουρκική πλευρά επιμένει στην αποδοχή της πολιτικής ισότητας, που σημαίνει- κατά το αφήγημα της εκ περιτροπής προεδρία και μια θετική ψήφο για όλες τις αποφάσεις. Η πολιτική ισότητα περιλαμβάνει εκ προοιμίου εκ περιτροπής προεδρία, σταθμισμένη ψήφο;

-Ο όρος πολιτική ισότητα εισήχθη στο Κυπριακό, χωρίς να έχει καθολικό περιεχόμενο και ερμηνεύεται με βάση τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Αυτά καθορίζουν ότι, κατά πρώτον, θα υπάρχει ισότητα και ταυτόσημες εξουσίες και λειτουργίες των δύο ομοσπόνδων πολιτειών, και κατά δεύτερο, θα υπάρχει αποτελεσματική συμμετοχή σε όλα τα όργανα και αποφάσεις της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, χωρίς αυτό συνεπάγεται κατ’ ανάγκη ίση αριθμητική συμμετοχή. Δεν συνεπάγεται επομένως, ότι θα είναι σε όλα 50%-50%, χωρίς όμως να αποκλείεται ότι θα είναι σε κάποιες περιπτώσεις 50%-50%. Υπάρχει μια διαφοροποίηση υπό την έννοια ότι η τ/κ πλευρά ερμηνεύει ότι ο κανόνας είναι η ίση αριθμητική συμμετοχή και η εξαίρεση η αποτελεσματική συμμετοχή, ενώ η ε/κ πλευρά ερμήνευε ότι ο κανόνας είναι η αποτελεσματική συμμετοχή και εξαίρεση η ίση αριθμητική συμμετοχή. Η έννοια της πολιτικής ισότητας περιλαμβάνει επίσης διασφαλίσεις ώστε η κεντρική κυβέρνηση να μην υιοθετεί μέτρα εναντίον των συμφερόντων μιας από τις κοινότητες. Άρα εκείνο που ουσιαστικά λέει η τ/κ πλευρά, είναι ότι όπου δεν υπάρχει αριθμητική ισότητα, θα πρέπει να υπάρχει ένα εναλλακτικό μοντέλο που να διασφαλίζει την πολιτική ισότητα, είτε αυτό είναι δικαίωμα βέτο, είτε αυξημένων πλειοψηφιών κοκ. Δεν συνεπάγεται επομένως η πολιτική ισότητα κατ’ ανάγκη εκ περιτροπής προεδρία, όπως ούτε βέβαια και σταθμισμένη ψήφο, αλλά αυτά τέθηκαν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων στην προσπάθεια των δύο πλευρών να συμφωνήσουν τι συνιστά αποτελεσματική ισότητα και σε γενικές γραμμές η ελληνοκυπριακή πλευρά έχει, στις προηγούμενες διαπραγματεύσεις, αποδεχθεί τις βασικές θέσεις της τουρκοκυπριακής πλευράς ως προς το πως ερμηνεύεται η πολιτική ισότητα.

Το πολιτικό σύστημα αγνόησε την απόφαση για Μαυρίκιο

– Έχει αναφερθεί πως στη «διαφορά» μεταξύ ΗΠΑ και Γροιλανδία έγινε επίκληση του μοντέλου Κύπρου, σε σχέση με τις βρετανικές βάσεις; Κυρίως σε ό,τι αφορά το γεγονός ότι θεωρούνται οι βάσεις κυρίαρχες. Με αφορμή αυτής της αναφοράς, επανέρχεται το θέμα των βάσεων. Είναι κυρίαρχες;

-Στη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης αναφέρεται πως οι Βάσεις θα παραμείνουν στην κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου και πως η Δημοκρατία ανέλαβε την υποχρέωση όπως συνεργάζεται πλήρως με το ΗΒ, ώστε να διασφαλίσει την ασφάλεια και αποτελεσματική λειτουργία των στρατιωτικών βάσεων και την πλήρη απόλαυση των δικαιωμάτων του. Το Ηνωμένο Βασίλειο από την άλλη, δεσμεύτηκε όπως μη αναπτύξει τις Βάσεις για άλλους σκοπούς πέραν από στρατιωτικούς και να μη δημιουργήσει τελωνειακά ή άλλα σύνορα, να μην εγκαθιδρύσει λιμάνια ή αεροδρόμιο και μια σειρά από άλλες υποχρεώσεις. Αναγνώρισε στους κατοίκους της Δημοκρατίας το δικαίωμα ελεύθερης πρόσβασης και επικοινωνίας με τις Βάσεις, ότι η νομοθεσία που θα εφαρμόζεται για τον κυπριακό πληθυσμό των Βάσεων θα είναι όσο το δυνατόν ταυτόσημη με τη νομοθεσία της Δημοκρατίας. Η ΚΔ διασφάλισε επίσης ευρείες εξουσίες για παροχή δημόσιων υπηρεσιών και υπηρεσιών κοινής ωφελείας στις Βάσεις, τη δυνατότητα να συλλέγει φόρους και δασμούς από τον κυπριακό πληθυσμό των Βάσεων μετά από πρόσκληση των αρχών των Βάσεων. Πρόκειται δηλαδή για ένα ιδιόμορφο καθεστώς και όχι για πλήρη κυριαρχία. Από την άλλη, σε στρατιωτικά ζητήματα είναι σαφές πως οι Βάσεις δεν έχουν οποιαδήποτε υποχρέωση να συνεργάζονται με τη Δημοκρατία και μπορούν να αποφασίζουν μόνες τους. Εκείνο που είναι το κρίσιμο όμως εν προκειμένω, είναι πως οι Βάσεις δεν συνιστούν έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι έδαφος που δεν παραχωρήθηκε ποτέ στη νεοσύστατη Δημοκρατία και εξακολούθησε να παραμένει υπό την κυριαρχία του προηγούμενου αποικιακού κυρίαρχου, δηλαδή της Βρετανίας. Συνεπώς, δεν πρόκειται για Βάσεις εντός του εδάφους ενός κράτους, όπως συμβαίνει σε πολλές άλλες περιπτώσεις, αλλά για έδαφος το οποίο ουδέποτε περιήλθε στην κυριαρχία της Δημοκρατίας, αν και σε αυτό διαμένει κυπριακός πληθυσμός. Το καθεστώς αυτό έχει επανειλημμένα επιβεβαιωθεί, τελευταία με τη Συμφωνία Αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, η οποία συνιστά και πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ. Οι Βάσεις δεν είναι επομένως ευρωπαϊκό έδαφος, αν και με τη Συμφωνία Αποχώρησης υπήρξαν ειδικές ρυθμίσεις που να επιτρέπουν τη διατήρηση του υφιστάμενου καθεστώτος προς όφελος των πολιτών και της Κυπριακής Δημοκρατίας. Δεν υπήρχε άλλωστε άλλη επιλογή, μια και διαφορετική προσέγγιση θα δημιουργούσε σκληρό ευρωπαϊκό σύνορο μέσα στο έδαφος της Κύπρου.

-Υπάρχει περιθώριο να αλλάξει το καθεστώς των Βάσεων μετά και τη γνωμοδότηση του Δικαστηρίου της Χάγης για τον Άγιο Μαυρίκιο;

-Το 2019 εκδόθηκε η απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου για το Αρχιπέλαγος Chagos με την οποία δικαιώθηκε ο Μαυρίκιος και ηττήθηκε η Βρετανία. Η απόφαση ήταν σαφής, πως η Βρετανία είχε υποχρέωση για πλήρη από-αποικιοποίηση και από απόψεως διεθνούς δικαίου η απόφαση συνιστούσε ένα ισχυρό προηγούμενο και για την Κύπρο. Αν και επισημάνθηκαν όμως, ακόμα και από τον τότε Γενικό Εισαγγελέα, οι αντιστοιχίες της απόφασης για το Chagos με την Κύπρο, το πολιτικό σύστημα την αγνόησε εξ ολοκλήρου. Οι διαπραγματεύσεις Ηνωμένου Βασιλείου-Μαυρικίου για το Chagos που ακολούθησαν την απόφαση, επιβεβαίωσαν πως το διεθνές δίκαιο δεν παύει να συνιστά αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης και στο τέλος, οι δύο πλευρές υποχρεώθηκαν να καταλήξουν σε μια συμβιβαστική φόρμουλα, ενώ τα προβλήματα συνεχίζονται και το θέμα δεν αποκλείεται να επανέλθει στην επικαιρότητα. Η αμφισβήτηση του καθεστώτος των Βάσεων επομένως, θα συνεπαγόταν μια μακροχρόνια και αντιπαραθετική διαδικασία και το πρώτο ζητούμενο επομένως, είναι κατά πόσο υπάρχει πολιτική βούληση για μια παρόμοια επανατοποθέτηση, που παρά τις δηλώσεις αξιωματούχων κατά καιρούς ή και ψηφίσματα της Βουλής, δεν θεωρώ πως υπάρχει. Γεγονός είναι πως η πρόσφατη κρίση έφερε βέβαια τις Βάσεις στο προσκήνιο, μια και θεωρήθηκαν από μερίδα του πληθυσμού ως απειλή για την ασφάλεια της νήσου. Η Βρετανία άλλωστε, είναι γεγονός, πως τα τελευταία χρόνια δεν έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο των εξελίξεων στο νησί που είχε κάποτε, περιλαμβανομένου και του Κυπριακού στο οποίο έχει περιοριστεί στο περιθώριο των εξελίξεων. Ενδεχομένως, επομένως να υπάρχει η πολιτική βούληση από κυπριακής πλευράς για επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων πτυχών της παρουσίας των Βάσεων, αλλά δεν έχω διαπιστώσει να υπάρχει η βούληση για πλήρη αμφισβήτηση του καθεστώτος των Βάσεων ή να τεθεί το αίτημα για αποχώρησή τους.