Αυτά συμβαίνουν κι αλλού, σε μικρούς και μεγάλους. Προς τούτο να θυμήσουμε την DOCUMENTA 15 του 2022, την πιο σημαντική quinquennale παγκοσμίως, αυτή που γίνεται κάθε πέντε χρόνια στην πόλη Κάσσελ της Γερμανίας.
Εκεί, κάποιες αντισημιτικές νύξεις στα έργα της «Ruangrupa», μιας ινδονησιακής ομάδας καλλιτεχνών που θέλησε να προβάλει την εικαστική διάσταση του «Lumbung», μιας έννοιας από τις αγροτικές περιοχές της χώρας, όπου η πλεονάζουσα συγκομιδή ρυζιού αποθηκεύεται και διανέμεται σύμφωνα με συλλογικά κριτήρια προς όφελος του συνόλου της κοινότητας, εκεί λοιπόν, ο εκ των υστέρων εντοπισμός κάποιων «απερίσκεπτων» ψηγμάτων αντισημιτισμού οδήγησε όχι μόνο στην απόσυρση των σχετικών έργων, αλλά προκάλεσε και την παραίτηση της Γερμανίδας διευθύντριας της διοργάνωσης.
Παρεμπιπτόντως, η επόμενη DOCUMENTA 16 του 2027 θα είναι υπό τη διεύθυνση της Naomi Backwith, μιας Αμερικανίδας ιστορικού. Οι ιστοριογενείς επιφυλάξεις φαίνεται να είναι πια αναπόφευκτες σε μικρές και μεγάλες διοργανώσεις του είδους, αφού οι επιπτώσεις των διαφόρων διεθνών συγκρούσεων είναι άμεσες πια, οι εικόνες και οι πληροφορίες ταξιδεύουν με απίστευτη ταχύτητα, ενώ όλο και συχνότερες είναι και οι έξωθεν πολιτικές παρεμβάσεις, ακόμα και σε τοπικό, δημοτικό επίπεδο.
Είναι γεγονός πως το περιστατικό στο Κάσσελ προλείανε το έδαφος για τη κλιμάκωση τέτοιων πολιτικών παρεμβάσεων γενικότερα στον τομέα του πολιτισμού στη Γερμανία, μιας και ο αντισημιτισμός εκεί είναι διπλά κολάσιμος, η δε στηλίτευσή του εντάσσεται στη λεγόμενη «Erinnerungskultur», τη συλλογική «κουλτούρα μνήμης» που καλλιεργείται εδώ και δεκαετίες στη μεταπολεμική Γερμανία.
Πολλοί αναλυτές διατείνονται μάλιστα πως η δραματική άνοδος της ακροδεξιάς στα ανατολικότερα κρατίδια της ομοσπονδιακής αυτής χώρας, στις περιοχές δηλαδή της πρώην «Λαϊκής Δημοκρατίας», είναι απότοκο της ελλειμματικής διεργασίας του ναζιστικού παρελθόντος σ’ αυτές τις επαρχίες.
Κι αν στην περίπτωση της DOCUMENTA το Υπουργείο Πολιτισμού κατείχαν τότε οι «Πράσινοι», η κατάσταση φαίνεται να οξύνεται με τον έλεγχο του υπουργείου από τη χριστιανοδημοκρατική δεξιά, που νιώθει ήδη την ανάσα της ακροδεξιάς, της «Εναλλακτικής για τη Γερμανία», στο σβέρκο της. Κι αυτό γιατί η προς άγραν ψήφων υιοθέτηση των λαϊκίστικών της θέσεων οδηγεί σταδιακά στην παγίωση απευκταίων νοοτροπιών και στάσεων.
Ακόμα και στην εδραίωση μιας «απολιτίκ» στάσης, όπως συνέβη με την πρόσφατη BERLINALE, με τον Πρόεδρο της κριτικής επιτροπής, τον γνωστό σκηνοθέτη Βιμ Βέντερς, να δηλώνει πως θα «Πρέπει να μείνουμε μακριά από την πολιτική» -αν είναι δυνατόν!- κι αυτό ως απάντηση σε ερώτηση δημοσιογράφου σχετικά με την κατάσταση στη Μέση Ανατολή.
Με αποτέλεσμα να προκληθούν αντιδράσεις, ακόμα κι αποχωρήσεις συμμετεχόντων δημιουργών. Σθεναρή ωστόσο και άμεση ήταν η κάλυψή του εκ μέρους του αρμόδιου χριστιανοδημοκράτη Υπουργού Πολιτισμού, που είναι ήδη γνωστός για τις αποκοπές των κονδυλίων μη αρεστών οργανώσεων.
Μπορεί λοιπόν ο «Παγκόσμιος Νότος» να είχε την τιμητική του στην DOCUMENTA 15, η Μπερλινάλε τα «ζήτηματά» της, αλλά κι εμείς εδώ μπορούμε ν’ ανατρέξουμε εμπειρικά στις περιστάσεις που οδήγησαν πριν είκοσι χρόνια στη ματαίωση της θρυλικής Manifesta 6 στη Λευκωσία.
Χωρίς αμφιβολία έκτοτε προχωρήσαμε. Ξεπεράσαμε την υπανάπτυξη της πρώτης μεταποικιακής περιόδου, ξεφύγαμε κι από τον κλοιό των «αδεσμεύτων» κι είμαστε σήμερα Ευρωπαίοι με πατέντα. Τι κι αν έχουν περάσει 52 χρόνια από το τραυματικό 1974, με τη σχετική «κουλτούρα μνήμης» να μεταλλάσσεται ένθεν κακείθεν, από χρόνο σε χρόνο, με τις ανάλογες ηλικιακές διαφοροποιήσεις και σε σχέση πάντοτε με τη ρευστή πια εθνοτική σύνθεση της χώρας.
Ωστόσο, η χρόνια «ενδομητρίτιδα» που ταλανίζει αδιακρίτως αυτή την κουλτούρα καλά κρατεί. Εθισμένοι στην απώθηση και τη σχετικοποίηση του οδυνηρού παρελθόντος μας, δεν πιστεύουμε πια τα μάτια μας. Κι όμως η τουρκική σημαία στο βουνό απέναντι είναι ακόμα εκεί.
Και δεν θα φύγει όσο επιμένουμε να εστιάζουμε αφελώς στο όνομα του σχεδιαστή της, όσο απορούμε για το φύλο των τουρκοκυπρίων «αγγέλων» κι όσο επιμένουμε να συγχέουμε το γούστο του πεζινάρη μας στα κατεχόμενα με την υψηλή αισθητική των έργων που εκτίθενται αυτές τις μέρες στο λεγόμενο… NiMAC.
Ας μην υπερβάλλουμε, όμως. Ένα καφκικό «υποδόριο κακοφάνισμα» ήταν αναμενόμενο.
Ελεύθερα, 12.07.2026
