Ο σκληρός κυπριακός Ιούλης ήρθε και πάλι, είδε και απήλθε. Κάθε χρόνο αυτές τις μέρες, ανακαλώ τη φοβερή ανάμνηση που μας διηγήθηκε πριν κάποια χρόνια μια φίλη δασκάλα.
Η φίλη μας, λοιπόν, μέχρι κάποια προχωρημένη παιδική ηλικία, πίστευε ότι οι Τούρκοι είναι πράσινοι. Όχι ότι είναι πράσινη π.χ. η σημαία τους, τα ρούχα τους ή κάποιο άλλο υλικό αντικείμενο με το οποίο έχουν ταυτιστεί υποσυνείδητα. Όχι. Πίστευε στην κυριολεξία ότι οι Τούρκοι είναι πράσινοι. Ο λόγος; Σαν νήπιο αλλά και μετά, στις πρώτες τάξεις του δημοτικού, είχε ζωγραφίσει κατά παραγγελία των δασκάλων της τόσους πολλούς Τούρκους αλεξιπτωτιστές που έφτασε να θεωρεί ότι κάπως έτσι θα είναι γενικά οι Τούρκοι.
Μιλάμε για την περίοδο πολύ πριν το άνοιγμα των οδοφραγμάτων, οπότε η αποξένωση από τον κατεχόμενο βορρά μάλλον ενέτεινε αυτή την υπόθεση στο αναστατωμένο παιδικό μυαλουδάκι.
Ανατρέχοντας στο σχολείο – στην Ελλάδα, βέβαια – ανακαλώ και εκείνον τον μυστηριώδη ενικό που χρησιμοποιούσαν οι δάσκαλοί μας όταν αναφέρονταν σε διάφορες κατά τη γεωπολιτική τους άποψη εξ ορισμού και εκ φύσεως εχθρικές ή έστω ανταγωνιστικές προς το γένος μας εθνικότητες: «Ο Τούρκος είναι ύπουλος».
Σαν εμείς, οι Έλληνοι, να στέκουμε από αρχής κόσμου σταθεροί σαν το πρωτόνιο του υδρογόνου και γύρω μας να φέρνει βόλτες το πονηρό ηλεκτρόνιο που περιμένει τη στιγμή να συγκρουστεί με τον πυρήνα του ατόμου. Λες και αν χρησιμοποιούσαν τον πληθυντικό, η υπουλία θα αποδυναμωνόταν, θα έχανε το αρχικό της μονήρες φορτίο. Λογικό. Δεν μπορείς να πεις «ογδόντα εκατομμύρια Τούρκοι είναι ύπουλοι».
Ερχόμενος στην Κύπρο, έμαθα και το άλλο καουμπόικο απόφθεγμα: «Τούρκος καλός μόνο νεκρός». Στην Ελλάδα, το έβλεπες σε στάμπα σε t-shirts στα μαγαζιά στο Μοναστηράκι ή το άκουγες σε διαδηλώσεις της Χρυσής Αυγής. Στην Κύπρο είναι, φυσικά, πολύ πιο mainstream.
Πριν βεβαίως το αναπαράξει δημόσια ο ανεκδιήγητος Πάγκαλος το 2018: «Ο μόνος καλός Τούρκος είναι ένας νεκρός Τούρκος. Εγώ το πιστεύω γιατί δεν έχω βρει καλό Τούρκο. Τους λείπουν στοιχειώδεις έννοιες. Ο Τούρκος δεν έχει την έννοια του δικαίου».
Στις χώρες μας πάσχουμε από πρωτοτυπία, έστω και πρωτοτυπία της φρίκης. Για του λόγου το αληθές, ο Πάγκαλος ξεπατίκωσε και προσάρμοσε επί το τουρκικότερον – αλλά κρατώντας τον εμφατικό ενικό – τη δήλωση του Τζέιμς Μάικλ Κάβανα, γερουσιαστή από τη Μοντάνα των ΗΠΑ, ο οποίος το 1868 δήλωσε στη Βουλή των Αντιπροσώπων:
«Προτιμώ τον Ινδιάνο νεκρό, παρά ζωντανό. Δεν έχω δει ποτέ στη ζωή μου καλό Ινδιάνο (και έχω δει χιλιάδες), με εξαίρεση όταν είναι νεκρός. […] Πιστεύω στην πολιτική που εξολοθρεύει τους Ινδιάνους, τους οδηγεί εκτός των ορίων του πολιτισμού, γιατί το να τους εκπολιτίσεις είναι αδύνατο.»
Αυτός ο ενικός, στο σχολείο αλλά και τα media της ελληνικής δεκαετίας του ’90 τηρείτο και στις αναφορές σε άλλους λαούς («ο Βούλγαρος», «ο Αλβανός») ή ακόμα και για τη θυμοσοφική περιγραφή του εθνικού εαυτού: «ο Έλληνας δεν καταλαβαίνει από κανόνες», «ο Κύπριος δεν ξεκουνιέται εύκολα». Κι εδώ ο πληθυντικός φαίνεται ότι θα υπονόμευε το κύρος της θυμοσοφίας.
Ο πληθυντικός, βέβαια, επιφυλάσσεται εσχάτως στις «ορδές» των μεταναστών και προσφύγων που τρέχουν να ξεφύγουν από τον θάνατο και τη φτώχεια. Λέμε «οι Σύριοι είναι βίαιοι», «οι Πακιστανοί είναι βρώμικοι».
Αν χρησιμοποιούσαμε ενικό, ο κίνδυνος θα φαινόταν κάπως πιο διαχειρίσιμος. Αν όμως μεταφερθούμε στους «πιο πολιτισμένους λαούς», εκεί ο ενικός αντί να αποδίδει αισχύνη, προσδίδει κύρος. «Ο Γερμανός είναι πειθαρχημένος». Ακόμα και για το αυτοκίνητό μας λέμε «ο Γιαπωνέζος»!
Ο Ουμπέρτο Έκο, στη «Θεωρία Σημειωτικής» του διαπιστώνει ότι οι σημασίες δεν είναι φυσικές αλλά παράγονται μέσα από πολιτισμικούς κώδικες. Ο έτερος μείζων Ρολάντ Μπαρτ, στις «Μυθολογίες» του εξηγεί πώς ο μύθος (που εμπεριέχεται σε συγκεκριμένες γλωσσικές συσχετίσεις) μετατρέπει την ιστορία σε φύση.
Ο, δε, Μισέλ Φουκώ υποστηρίζει ότι η γλώσσα δεν περιγράφει αλλά κατασκευάζει: ταυτότητες, έννοιες, μύθους, κινδύνους κ.ά. Ο Λακάν, ο Μπουρντιέ, η Μπάτλερ, ο Σαΐντ προσεγγίζουν επίσης τέτοια λεκτικά φαινόμενα με ανάλογους τρόπους.
Και μιας που η στήλη κλείνει για διακοπές, καλά διαβάσματα, πληθυντικά!
Ελεύθερα, 26.07.2026
