Χαρά Ζυμαρά: «Η Αργυρούλα Μονέτα δεν θα λείψει σε κανέναν», εκδόσεις, Ο μωβ σκίουρος, 2025.
Το δεύτερο πεζογραφικό βιβλίο της Χαράς Ζυμαρά, με τον ιντριγκαδόρικο τίτλο «Η Αργυρούλα Μονέτα δεν θα λείψει σε κανέναν», ένα μόλις χρόνο μετά την έκδοση του πρώτου της βιβλίου «Ηρεμίας 21», ειδολογικά ανήκει στην ίδια κατηγορία με το προηγηθέν. Μοιάζει με νουβέλα, αφού πληροί τα βασικά της χαρακτηριστικά, και δικαίως χαρακτηρίζεται ως τέτοιο. Αυτά όσον αφορά τις τυπικές προδιαγραφές των δύο βιβλίων. Υπάρχουν κι άλλες ομοιότητες, αλλά και ουσιαστικές διαφορές στις οποίες θ΄ αναφερθούμε στη συνέχεια.
Το νέο βιβλίο αφορά μια πολυπρόσωπη, πολυπρισματική και πολυφωνική αφήγηση. Πέντε διαφορετικές αφηγηματικές φωνές, με χωριστά χαρακτηριστικά η κάθε μια τόσο στην εκφορά όσο και στην ουσία του λόγους τους, σκιαγραφούν το ψυχοσυνθετικό πορτρέτο της πρωταγωνίστριας του έργου. Μια πρωταγωνίστρια που μάλλον αντι-ηρωίδα θα την χαρακτηρίζαμε, κυρίως από την αποδοχή της μέσα στο σύνολο.
Το εγχείρημα της Χ.Ζ. ήταν από μιας αρχής δύσκολο καθώς έπρεπε να διευθύνει και να συντονίζει μια πολυφωνική χορωδία αφηγητών με τη συγγραφική της μπαγκέτα, με αρμονία, λειτουργικότητα και χωρίς φάλτσα. Πιστεύω ότι τα κατάφερε. Η αποβιώσασα Αργυρούλα Μονέτα ετεροπροσδιορίζεται. Σκιαγραφείται, πλάθεται και αναπλάθεται, ως χαρακτήρας, ως άνθρωπος και ιδιοσυγκρασιακή υπόσταση, μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων, τρίτων ανθρώπων. Έστω κι αν αυτοί είναι συγγενείς της.
Η συνολική αφήγηση εκτυλίσσεται σε ενεστώτα χρόνο μέσα σε μόνο τρεις ημέρες. Αυτό πιστεύω ότι συμβάλλει στην οικονομία και τη λιτότητα του λόγου της συγγραφέως. Δεν υπάρχουν περιθώρια για πολλές φιριοτούρες και άλλα περιττά. Έτσι το έργο ενισχύεται και όσον αφορά την αισθητική του ρώμη και πυκνότητα.
Ας εξετάσουμε όμως, έστω συνοπτικά, μία προς μία τις πέντε αφηγηματικές φωνές, όπως παρουσιάζονται στο βιβλίο. Πρώτη εμφανίζεται η Χαρούλα, νύφη της θανούσας. Είναι ο πιο αρνητικός χαρακτήρας στο βιβλίο κι ίσως ο πιο καρικατουρίστικος. Είναι αντιπαραθετική, απαξιωτική έως και εχθρική απέναντι στην Αργυρούλα. Την ίδια ώρα συμπεριφέρεται χρησιμοθηρικά και ωφελιμίστικα. Στην καλύτερη των περιπτώσεων αντιμετωπίζει τη θανούσα με παγερή αδιαφορία: «Όχι, αυτή η γυναίκα δεν θα λείψει σε κανέναν. Τουλάχιστον σίγουρα όχι σ’ εμένα». (σελ. 20-21)
Ακολουθεί ο Σωτήρης, αδελφός της θανούσας και σύζυγος της Χαρούλας. Συμβατικά, μινιμαλίστικα και κυρίως αδιόρατα, υποστηρικτικός χαρακτήρας απέναντί της. Μια ζωή εγκλωβισμένος σε μικρούς και μεγάλους συμβιβασμούς και στα χίλια δύο πρέπει της κοινωνικής ορθότητας: «Εμένα με ρώτησε κανένας, αν ήθελα να γίνω λογιστής όπως τον κύρη μου; Δεν με ρώτησε. Σαράντα χρόνια με το στανιό πήγαινα στη δουλειά». (σελ. 21)
Στη συνέχεια την αφηγηματική σκυτάλη παίρνει η Ιόλη, η μικρή ανηψιά της θανούσας. Συναισθηματικά, είναι η πιο ευάλωτη απ’ όλα τα μέλη της οικογένειας, καθώς έχει ν’ ανέβει ένα δικό της γολγοθά, αλλά ακόμη δεν το γνωρίζει κανείς. Ο σύζυγός της την εγκαταλείπει και θ’ απομείνει μόνη ν’ αναθρέψει δυο μικρά παιδιά.
Μιλά συχνά με πόνο κι ενσυναίσθηση για την Αργυρούλα: «Με κανέναν δεν είχε κάποια ουσιαστική σχέση η θεία… ήταν ένα πλάσμα αδύνατο να συμπαθήσεις…». (σελ. 44) Αλλά στο τέλος, διφορούμενα, συμπεραίνει: «…όταν αγαπάς έναν άνθρωπο, κάποιες φορές πρέπει να γίνεσαι κακός για το καλό του». (σελ. 45-46)
Τελευταία, αλλά σημαντικότερη από τους συγγενείς, αφηγείται η Φαίδρα, η μεγάλη ανηψιά της θανούσας. Ίσως είναι ο πιο κυνικός μα και ο πιο δυναμικός χαρακτήρας στη νουβέλα, με πυγμή, θέληση, δύναμη και τόλμη. Είναι το πρόσωπο με το μεγαλύτερο δέσιμο με τη θανούσα. Η οποία, ωστόσο, παραδέχεται: « …η Αργυρούλα Μονέτα δεν ήταν ένας άνθρωπος που εύκολα γινότανε συμπαθής». (σελ. 63) Βέβαια, την ίδια ώρα αναγνωρίζει: « …ήταν ένας άνθρωπος καθαρός. Ατόφιος. Κι είχε ένα βάθος που δεν το ‘χούμε όλοι μαζί εδώ πέρα…». (σελ. 63)
Η πέμπτη αφηγηματική φωνή ανήκει στην ίδια την Αργυρούλα και αναπτύσσεται μέσα από το βιβλίο που η ίδια συνέγραψε και επιμελήθηκε η ανηψιά της Φαίδρα. Το κοινό μυστικό των δύο που κανείς άλλος δεν γνώριζε. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο διάβαζε και η Χαρούλα. Μάλιστα τη συνεπήρε, χωρίς βέβαια να γνωρίζει ότι το έγραψε η τόσο αντιπαθής γι’ αυτήν θανούσα. Η Αργυρούλα έχει τον ίδιο κυνισμό με την Φαίδρα: « …γι’ ανθρώπους σαν κι εμένα δεν χρειάζεται κανείς να προσπαθεί». (σελ. 73)
Η απόφαση – κλειδί στη στάση ζωής της Αργυρούλας Μονέτα καταγράφεται μέσα σε μια και μοναδική πρόταση: «Αφού αυτός ο κόσμος αδυνατεί να έρθει στα μέτρα μου, σκέφτηκα, θα ζήσω μόνη μέσα στο δικό μου κόσμο». (σελ. 77) Η ίδια, αυτοσαρκαζόμενη, αυτοπροσδιορίζεται ως «παράσιτο» της «κανονικότητας» των άλλων. (σελ. 81)
Ο κεντρικός μύθος του βιβλίου ολοκληρώνεται με την ανάγνωση της διαθήκης της Αργυρούλας Μονέτα. Τα ακίνητά της παραχωρούνται στο Δήμο για φιλανθρωπικούς σκοπούς και τα πνευματικά δικαιώματα του βιβλίου της στην οικογένειά της. Αλλά αυτό είναι πια ήσσονος σημασίας.
Πιστεύω ότι το κεντρικό θεματικό μοτίβο της νουβέλας, είναι το χρήμα και η αποξένωση των ανθρώπων. Βέβαια, καταλυτικό ρόλο στο όλο έργο διαδραματίζει και η ίδια η λογοτεχνία, η αξία της γραφής και της ανάγνωσης. Πόσο μπορούν να μεταπλάσουν, να μεταμορφώσουν τους ανθρώπους τα όσα διαλαμβάνει η πλατιά έννοια της λογοτεχνίας.
Τέλος, θέλω να σημειώσω ότι από το νέο βιβλίο της Χ.Ζ. απουσιάζει κάθε στοιχείο εντοπιότητας και αυτοαναφορικότητας. Κι αυτό σε αντίθεση με το προηγηθέν «Ηρεμίας 21» όπου η συγγραφέας μιλούσε για γνώριμες καταστάσεις από τη δημοσιογραφική της θητεία και τα αυτοαναφορικά στοιχεία ήταν ευδιάκριτα στο πρόσωπο της νεαρής δημοσιογράφου Ήβης Καραπατάκη. Η επισήμανση αυτή δεν έχει οποιοδήποτε αρνητικό πρόσημο. Αντιθέτως, όταν ο συγγραφέας κωπηλατεί σε άγνωστα νερά και πραγματεύεται πανανθρώπινες αξίες, δοκιμάζεται παραπάνω.
ΥΓ. Η ΣΤΗΛΗ ΘΑ ΕΠΑΝΕΛΘΕΙ ΤΟΝ ΠΡΟΣΕΧΗ ΝΟΕΜΒΡΙΟ
