Δίκαιες συνθήκες εργασίας στον Πολιτισμό: Τι προτείνεται για καλλιτέχνες και πολιτιστικούς εργαζομένους στην Κύπρο

Επαγγελματική αναγνώριση, δίκαιες αμοιβές, κοινωνική προστασία, αντιμετώπιση της «αόρατης εργασίας» και μόνιμος διάλογος με τους ανθρώπους του πολιτισμού στο πλαίσιο που διαμορφώθηκε από το συνέδριο «ASK PAY TRUST».

Ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προτάσεων για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στον πολιτιστικό τομέα της Κύπρου έχει πλέον στα χέρια του το Υφυπουργείο Πολιτισμού. Οι «Συστάσεις για Δίκαιες Συνθήκες Εργασίας στον Πολιτιστικό Τομέα» δημοσιοποιήθηκαν, στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, και υποβλήθηκαν στο Υφυπουργείο, με στόχο να συμβάλουν στις τρέχουσες συζητήσεις για την πολιτιστική πολιτική.

Οι συστάσεις προέκυψαν από το δημόσιο συνέδριο «ASK PAY TRUST – Προς Δίκαιες Συνθήκες Εργασίας στον Πολιτιστικό Τομέα», που πραγματοποιήθηκε στις 10 Ιουνίου στη Λάρνακα από το D6 και το Λάρνακα 2030, σε συνεργασία με το Culture Action Europe και άλλους πολιτιστικούς φορείς. Στη συνάντηση συμμετείχαν καλλιτέχνες, πολιτιστικοί εργαζόμενοι, ερευνητές και εκπρόσωποι φορέων χάραξης πολιτικής, ενώ παρουσιάστηκαν και παραδείγματα πολιτικών από την Ισπανία, το Βέλγιο και την Ιρλανδία.

Οι συστάσεις, διαθέσιμες πλέον δημόσια, επιχειρούν έτσι να μεταφέρουν τη συζήτηση από τη γενική αναγνώριση της σημασίας του Πολιτισμού στην πρακτική αναγνώριση της εργασίας των ανθρώπων που τον παράγουν.

Το κείμενο καταγράφει μια σειρά από προβλήματα που, σύμφωνα με τους συντάκτες του, χαρακτηρίζουν την πολιτιστική εργασία στην Κύπρο: επισφαλή εισοδήματα, πολλαπλά και διαδοχικά καθεστώτα απασχόλησης, περιορισμένη κοινωνική προστασία, κυρίως project-based δημόσια χρηματοδότηση, ανεπαρκείς υποδομές, ασυνεχή συμμετοχή των ανθρώπων του πολιτισμού στη λήψη αποφάσεων και ελλιπή δεδομένα για τον κλάδο.

Η βασική διαπίστωση είναι ότι η πολιτιστική εργασία εξακολουθεί συχνά να αντιμετωπίζεται ως χόμπι ή περιστασιακή δραστηριότητα και όχι ως επαγγελματική εργασία.

Κεντρική θέση στις συστάσεις καταλαμβάνει η ανάγκη δημιουργίας εθνικού πλαισίου δίκαιων αμοιβών για τον πολιτιστικό τομέα. Το πλαίσιο θα πρέπει να καλύπτει διαφορετικές μορφές εργασίας, από παραστάσεις και πρόβες μέχρι εκθέσεις, προετοιμασία, καλλιτεχνικές residencies, εργαστήρια, συμβουλευτική και πολιτιστική διαμεσολάβηση.

Παράλληλα, προτείνεται οι αιτήσεις για δημόσια χρηματοδότηση να τεκμηριώνουν ότι οι προϋπολογισμοί προβλέπουν επαρκή αμοιβή για την εργασία που απαιτείται. Η έκθεση επισημαίνει ότι η προετοιμασία, η διοικητική εργασία και άλλες δραστηριότητες που προηγούνται ή ακολουθούν ένα καλλιτεχνικό έργο συχνά μένουν εκτός υπολογισμού.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην «αόρατη εργασία»: αιτήσεις χρηματοδότησης, έρευνα, πρόβες και προετοιμασία, προϋπολογισμοί, διοίκηση, αναφορές, δικτύωση, ανάπτυξη έργων, mentoring και άλλες εργασίες που είναι απαραίτητες για την παραγωγή πολιτισμού αλλά συχνά παραμένουν απλήρωτες. Η μη αναγνώρισή τους, σύμφωνα με την έκθεση, συμβάλλει στην υποτίμηση της πραγματικής εργασίας και στην επαγγελματική εξουθένωση.

Ένας διαφορετικός ορισμός του πολιτιστικού εργαζομένου

Οι συστάσεις ζητούν επίσης να διευρυνθεί η αντίληψη για το ποιος θεωρείται επαγγελματίας του πολιτισμού. Στην πολιτιστική εργασία περιλαμβάνονται, πέρα από τους καλλιτέχνες και performers, επιμελητές, παραγωγοί, τεχνικοί, πολιτιστικοί διαχειριστές, διοικητικό προσωπικό, πολιτιστικοί διαμεσολαβητές, εκπαιδευτές, ερευνητές, εργαζόμενοι σε φεστιβάλ και πολιτιστικές οργανώσεις και ανεξάρτητοι επαγγελματίες του κλάδου.

Η ανάγκη αυτή συνδέεται άμεσα με την πραγματικότητα της απασχόλησης. Ένας πολιτιστικός εργαζόμενος μπορεί να είναι μισθωτός σε ένα έργο, αυτοεργοδοτούμενος σε άλλο, να εργάζεται χωρίς αμοιβή για την ανάπτυξη μιας νέας δουλειάς και στη συνέχεια να βρεθεί άνεργος μεταξύ δύο projects. Οι υφιστάμενοι μηχανισμοί κοινωνικής προστασίας, σημειώνει η έκθεση, δεν είναι σχεδιασμένοι επαρκώς για αυτή τη διακεκομμένη εργασιακή πραγματικότητα.

Οι συντάκτες εξετάζουν και το υπό συζήτηση Μητρώο Καλλιτεχνών και Καλλιτεχνική Χορηγία, αναγνωρίζοντας θετικά στοιχεία όπως η επίσημη αναγνώριση των καλλιτεχνών και η δημιουργία μητρώου. Υπογραμμίζουν, ωστόσο, ότι ένα μητρώο και η προβλεπόμενη κρατική συνεισφορά στις κοινωνικές ασφαλίσεις δεν αρκούν για να αντιμετωπίσουν συνολικά την επισφάλεια.

Προτείνεται, επομένως, ένα ευρύτερο πλαίσιο που θα αντιμετωπίζει την ανεργία μεταξύ έργων, τα ακανόνιστα εισοδήματα, την κοινωνική ασφάλιση, την ασθένεια και αναπηρία, την επαγγελματική ταξινόμηση, τις δίκαιες αμοιβές και την εκπροσώπηση του κλάδου.

Χώροι, δεδομένα και συμμετοχή

Οι συνθήκες εργασίας συνδέονται και με την πρόσβαση σε πολιτιστικές υποδομές. Η έκθεση επισημαίνει ότι η απώλεια χώρων από πολιτιστικούς οργανισμούς, σε συνδυασμό με την αύξηση των πιέσεων στην αγορά ακινήτων, απειλεί τη δυνατότητα των φορέων να συνεχίσουν τη δραστηριότητά τους. Αναφέρονται χαρακτηριστικά η Στέγη Χορού Λεμεσού, το Φυτώριο και ο Σύνδεσμος Κυπρίων Χαρακτών.

Παράλληλα, ζητείται η δημιουργία εθνικού πλαισίου δεδομένων και η τακτική δημοσιοποίηση στοιχείων για την κατάσταση του πολιτιστικού τομέα, ώστε οι πολιτικές αποφάσεις να βασίζονται σε πραγματικά και επικαιροποιημένα δεδομένα.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται τέλος στη συμμετοχή των ίδιων των πολιτιστικών εργαζομένων. Οι συστάσεις εισηγούνται έναν μόνιμο μηχανισμό διαβούλευσης και ένα θεσμικό όργανο αντίστοιχο ενός Συμβουλίου ή Επιμελητηρίου Τεχνών, με συμμετοχή του Υφυπουργείου Πολιτισμού, άλλων υπουργείων, ενώσεων, συντεχνιών, ΜΚΟ, πολιτιστικών οργανισμών και ανεξάρτητων επαγγελματιών.

Στο τελικό τους συμπέρασμα, οι συντάκτες υπογραμμίζουν ότι η βελτίωση των συνθηκών εργασίας πρέπει να αποτελέσει στρατηγική προτεραιότητα και ότι η ουσιαστική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να προκύψει από μία μόνο νομοθετική ρύθμιση. Απαιτείται συνδυασμός πολιτικών, διατομεακή συνεργασία, διαφάνεια, σταθερός διάλογος και ενεργός συμμετοχή των ανθρώπων του πολιτισμού στον σχεδιασμό των πολιτικών που τους αφορούν.

Τι κάνουν αλλού

Στο «ASK PAY TRUST» παρουσιάστηκαν παραδείγματα από χώρες που έχουν επιχειρήσει να αντιμετωπίσουν την επισφάλεια της πολιτιστικής εργασίας με διαφορετικά εργαλεία, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη δίκαιη αμοιβή.

Στην Ισπανία, η προσέγγιση συνδέεται με θεσμικά κατοχυρωμένα εργαλεία αξιολόγησης και ταξινόμησης της εργασίας, αλλά και με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων. Η εμπειρία της χώρας δείχνει τη σημασία ενός συστήματος στο οποίο η αξία της εργασίας δεν αφήνεται αποκλειστικά στη διαπραγμάτευση κάθε επιμέρους εργαζομένου. Η ισπανική πολιτική για την αμοιβή και την αξιολόγηση της εργασίας έχει αναπτυχθεί μέσα από νομοθετικές ρυθμίσεις και κοινωνικό διάλογο. Η εφαρμογή του Καθεστώτος του Καλλιτέχνη στην Ισπανία αποτελεί παράδειγμα για το πώς η συστηματική συνεργασία μπορεί να επιφέρει ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στον πολιτιστικό τομέα.

Στο Βέλγιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η συλλογική διάσταση: οι εκπρόσωποι των εργαζομένων συμμετέχουν στη διαδικασία αξιολόγησης και συζήτησης των μισθολογικών δεδομένων, μέσα από θεσμοθετημένους μηχανισμούς κοινωνικού διαλόγου. Ο Κώδικας Δίκαιων Πρακτικών του Βελγίου αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εργαλείων για υποστήριξη και διασφάλιση δίκαιων συνθηκών εργασίας στον πολιτιστικό τομέα.

Η Ιρλανδία, που επίσης παρουσιάστηκε στο συνέδριο, προστέθηκε στη συζήτηση ως ένα ακόμη παράδειγμα πρακτικής για τη δίκαιη αμοιβή στον πολιτιστικό τομέα. Οι βασικές καλές πρακτικές της ιρλανδικής εμπειρίας περιλαμβάνουν την κοινωνικοοικονομική έρευνα για τους καλλιτέχνες, τη Διακήρυξη Δικαιωμάτων των Εικαστικών Καλλιτεχνών, την εκστρατεία «Ask! Has the Artist Been Paid?» («Ρώτα! Έχει πληρωθεί ο καλλιτέχνης;») σχετικά με τη διασφάλιση των αμοιβών, πρότυπα αμοιβής και ειδικά μέτρα κοινωνικής πρόνοιας για καλλιτέχνες.

Δείτε ολόκληρη την έκθεση με τις συστάσεις ΕΔΩ.