Η συνοδοιπορία φιλοσοφίας και γλώσσας

Ιωσήφ Σ. Ιωσηφίδης, «Ζήνων ο Κιτιεύς. Στωική Φιλοσοφία. Λογική, Φυσική, Ηθική, Πολιτεία». Έκδοση Δήμος Λάρνακας, 2024

Το πόνημα του Ιωσήφ Ιωσηφίδη για τον πολυδαίδαλο βίο και το θαυμαστό έργο του Ζήνωνος του Κιτιέως (358-260 π.Χ.) δεν εμπλουτίζει απλώς την πολυειδή και πολυθεματική του εργογραφία, αλλά συνιστά συνάμα εύληπτη πηγή μελέτης για τον ιδρυτή του Στωικισμού, οι φιλοσοφικές αρχές του οποίου και οι εμπράγματες ιδέες των διαχρονικών του μηνυμάτων αναδεικνύουν τον κορυφαίο αρχαίο Κύπριο φιλόσοφο ως τον πλέον σύγχρονο θεμελιωτή σημαντικών πολιτειακών αξιών και οικουμενικών θεσμών.

Η ευταξία της δομικής συνάρθρωσης του βιβλίου μάς καθιστά κοινωνούς τόσο για την εξελικτική εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στην πόλη-κράτος της Αθήνας του 5ου αιώνα και τη μετέπειτα παρακμή της όσο και για τη γενέτειρα του Ζήνωνος και των χρόνων της νεότητάς του, το πολυεθνικό Κίτιο του Φοινικικού εποικισμού και της Περσικής κυριαρχίας, αλλά και της Ελληνικής πολιτισμικής συνείδησης. Στην εισαγωγική ενότητα ο συγγραφέας παραθέτει ευσύνοπτα βιογραφικά στοιχεία από τον Διογένη τον Λαέρτιο, τον κατ’ εξοχήν βιογράφο του Κιτιέως φιλοσόφου, όπως τις εμπορικές του δραστηριότητες, τη φιλομάθεια και την παιδιόθεν μύησή του στη φιλοσοφία, την πολύχρονη μαθητεία του σε φιλοσόφους της Κυνικής και Μεγαρικής Σχολής, καθώς και της Πλατωνικής Ακαδημίας, τις επιδράσεις του από τον Όμηρο, τον Ησίοδο, τους Προσωκρατικούς και τους Σοφιστές έως τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τους φιλοσόφους της Μέσης Ακαδημίας, τους Σκεπτικιστές και τους Περιπατητικούς, μεταξύ των οποίων ο Κύπριος Κλέαρχος ο Σολεύς, και τον Επίκουρο. Αναφέρεται, εν συνεχεία, η ίδρυση της Αρχαίας Στοάς από τον Ζήνωνα, που διαδέχθηκαν η Μέση και η Νεότερη Στοά με τους σχολάρχες και τους μαθητές τους. Στο διάστημα των οκτώ αιώνων του Στωικισμού (3ος π.Χ.-5ος μ.Χ.) από την πλειάδα των Στωικών φιλοσόφων επισημαίνονται κομβικά σημεία για τη ζωή, τη συγγραφική κατάθεση και τη φιλοσοφική θεώρηση των επιφανέστερων εξ αυτών: Κλεάνθης, Χρύσιππος από τους Σόλους, Σφαίρος και Περσαίος ο Κιτιεύς, Παναίτιος και Ποσειδώνιος, Κικέρων, Σενέκας, Θρασέας Παίτος, Μουσώνιος Ρούφος, Δίων ο Χρυσόστομος, Επίκτητος και ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος.

Η δεύτερη ενότητα πραγματεύεται τη φιλοσοφία του Στωικισμού, ταξινομώντας την σε τρία κεφάλαια: τη Λογική υπό την προφορική και ενδιάθετη μορφή του λόγου, τη Διαλεκτική και Ρητορική του έκφραση, που σε διαφοροποίηση από τον Αριστοτέλη συγκροτείται με Κανόνες και Κριτήρια. Υπέρτατος σκοπός του Ζήνωνος ήταν η συνοδοιπορία φιλοσοφίας και γλώσσας, η εδραίωση της Γραμματικής ως επιστήμης του οργανωμένου ορθού λόγου, που εξοβελίζει το σφάλμα, το ψεύδος και την παραπλάνηση. Η Φυσική, ακολούθως, εστιάζεται στις αρχές του Όντος, στην ταύτιση της Φύσης με τον Λόγο και του κόσμου ως συμπαντικού συστήματος με τη θεότητα του «ποιούν», που επενεργεί στο «πάσχον», ήτοι στη μορφοποίηση της ύλης. Το κοσμολογικό και ανθρωπολογικό πρωταρχικό δίδαγμα του Κιτιέως «ομολογουμένως τη φύσει ζην» καλεί τον άνθρωπο να υποτάσσεται στον Λόγο, στη Φύση και στον Θεό όχι με δογματικό καταναγκασμό αλλά με συναινετική ομολογία και ελεύθερη βούληση. Αυτή είναι η κορωνίδα του Στωικισμού και η μέγιστη συνεισφορά του Ζήνωνος στην παγκόσμια διανόηση, τονίζει ο Ιωσηφίδης, που  καταυγάζει την Ηθική αποτύπωση της φιλοσοφίας του, καθότι προτάσσει το ηθικό αίτημα της ευδαιμονίας του ανθρώπου. Στο έργο του «Περί της Ανθρωπίνης Φύσεως» προσθέτει στην προηγούμενη παραινετική ρήση το εγγενές παρακολούθημα «κατ’ αρετήν ζην». Mια εξ ορισμού επιταγή, που αρρήκτως συνδέει το καθήκον με την κατά φύση αρετή. Την καινοτομία στο ως άνω τρίπτυχο επαινεί ο Κικέρων στο έργο του «Περί υπάτου αγαθού και κακού», δηλώνοντας ότι «ο Ζήνων εισήγαγε τους περισσότερους νεωτερισμούς, επινοώντας νέους λόγους παρά νέα πράγματα».

Στην τρίτη και τελευταία θεματική ενότητα, που επιγράφεται «Πολιτεία Ζήνωνος Κιτιέως», αφού διατρέχει τις «Πολιτείες» των κυνικών φιλοσόφων, Αντισθένη, Διογένη και Κράτη, εντοπίζεται εμφατικότερα η πρωτοποριακή του μεγαλοφυής σύλληψη περί κοσμοπολιτισμού και κοσμόπολης, όπου οι «σπουδαίοι», ήτοι οι πεπαιδευμένοι ενάρετοι ηγέτες της δικαιοσύνης, της σύνεσης, της παιδαγωγίας και της ορθολογικής κρίσης είναι ικανοί να κυβερνούν, διασφαλίζοντας τη συνεκτική ομόνοια των πολιτών και αντιπαρατάσσοντας στην Πλατωνική Πολιτεία το δικό του ιδεώδες μιας ευνομούμενης πολιτείας. Μείζονες συνιστώσες της θεωρούνται η Φιλία ως θεϊκός Έρως προς τη ζωή, τη Φύση, τον συνάνθρωπο, η ισοτιμία ανδρών και γυναικών, η θέση και η στάση των πολιτών, ιδίως των «σπουδαίων», απέναντι στους θεούς. Κυρίαρχο πρόταγμα δεν είναι μια οιονεί επιδιαιτησία των βασιλέων-θεσμοθετών, αλλά το παγκόσμιο δίκαιο του Λόγου και της Φύσης, που να προστατεύει τα «φυσικά δικαιώματα» του πολίτη.

Ο συγγραφέας του παρόντος αξιόλογου εντρυφήματος, παρά το εργώδες της προσέγγισης των ελάχιστων διασωθέντων σπαραγμάτων από τα έργα του φιλοσόφου συμπολίτη του, αλλά με ενδελεχή έρευνα στην Ελληνική και Αγγλόφωνη ώς επί το πλείστον εκτενή βιβλιογραφία, προβάλλει την επικαιρότητα του Στωικισμού και ιδιαιτέρως της φιλοσοφίας του Κιτιέως και  μεγίστου των Στωικών φιλοσόφων. Εξ ου και ευστόχως παραλληλίζει τη Ζηνώνεια Πολιτεία με τα Ηνωμένα Έθνη και την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κατά Ζήνωνα Φυσικά και Ανθρώπινα Δικαιώματα με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1948), όπως και με τα συντάγματα πλείστων όσων φιλελεύθερων κρατών έως το Σύνταγμα της Ε.Ε. (2003). Η οικολογική, επίσης, συνείδηση, ο σεβασμός και η έλλογη εναρμόνια οικείωση με το φυσικό περιβάλλον παραπέμπουν ευθέως στον φυσικό νόμο του Ζήνωνος, όπως και η θεολογία του παραβάλλεται με τις ύψιστες αλήθειες του Χριστιανισμού. Αξίζει να παρατεθεί ένα ενδεικτικό μικρό απόσπασμα από το σχετικό κεφάλαιο: «Ο Ζήνων δεν είπε κάτι διαφορετικό από τον Χριστιανισμό: Οι πράξεις του ανθρώπου πρέπει να κατευθύνονται από τις επιταγές του Λόγου, που ταυτίζεται με τη Φύση, τον Θεό. Στόχος είναι η κάρπωση της αρετής, που οδηγεί στην ευδαιμονία, νοουμένου ότι δεν θα παρασύρεται ο άνθρωπος από τα πάθη του και να εξοκέλλει προς τα φαύλα.». Ωστόσο, «και ο φαύλος μπορεί να διδαχτεί. Αλλά και ο Χριστιανισμός δίνει ευκαιρία στον αμαρτωλό.».

Το βιβλίο δεν συστήνεται μόνο ως έργο μελέτης και αναφοράς, αλλά και συνιστά έναυσμα περαιτέρω σοβαρής ενασχόλησης με τον Ζήνωνα τον Κιτιέα.

 

Φιλελεύθερος 21.9.2026