Ο Τόμας Μαν ανάμεσα στις Γερμανίες

Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Ο νομπελίστας συγγραφέας Τόμας Μαν σχοινοβατεί ανάμεσα στη Δυτική και την Ανατολική Γερμανία στο αριστουργηματικό φιλμ του Πάβελ Παβλικόφσκι «Fatherland». (Κινηματογράφος Πάνθεον, έως τις 10 Οκτωβρίου).

Τόμας Μαν και Οιδίποδας

«Ο χρόνος ο αμέτρητος χιλιάδες γεννάει ημέρες και νύχτες κι απ’ αφορμή ασήμαντη, σκορπίζει με τον πόλεμο τις τωρινές φιλίες»: Αυτά λέει ο σοφός Οιδίποδας «επί Κολωνώ», τυφλωμένος πια και εξόριστος, οδηγημένος από την κόρη του την Αντιγόνη σε άλσος ιερό και άβατο.

Καθώς παρακολουθείς το «Fatherland», αισθάνεσαι το συγκεκριμένο χωρίο του Σοφοκλέους να υψώνεται πάνω από τα συντρίμμια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Σαν τον προειδοποιητικό ήχο της σειρήνας, όταν η εύθραυστη ειρήνη σβήσει, μαζί με τις λυκοφιλίες των πόλεων και των πολιτικών. Ο Πολωνός σκηνοθέτης Πάβελ Παβλικόφσκι κεντά την ιστορία του φιλμ στο ύφασμα της αρχαίας τραγωδίας.

Έτσι, το πρόσωπο του Οιδίποδα παίρνει τη μορφή του Τόμας Μαν (Χανς Τσίσλερ) γέρου επίσης και αποκαμωμένου. Στο πλευρό του βρίσκεται μια άλλη Αντιγόνη: η κόρη του συγγραφέα, Έρικα (Σάντρα Χιούλερ). Ο χώρος μετατίθεται στη μεταπολεμική Γερμανία.

Είναι το καλοκαίρι του 1949 και η διχοτομημένη χώρα καπνίζει ακόμα ανάμεσα στις στάχτες της. Στα ερείπια χτίζονται τα νέα αφηγήματα: ο καπιταλιστικός παράδεισος της Δύσης και η κομμουνιστική ουτοπία της Ανατολής. Αμερικάνοι και Ρώσοι μοιράζουν τη σημαδεμένη τράπουλα και οι ίδιοι οι Γερμανοί, μοιραίοι κι ενοχικοί, αναζητούν την καινούργια τους ταυτότητα.

Οι δύο Γερμανίες

Όταν αργοπέθαινε ο Οιδίποδας, η Θήβα και η Αθήνα διεκδικούσαν την ευλογία του, προκειμένου να ευημερήσουν. Ανάλογη θεματική εντοπίζεται και στην ταινία: τόσο η Δυτική, όσο και η Ανατολική Γερμανία, πασκίζουν να οικειοποιηθούν τον νομπελίστα Τόμας Μαν.

Το βραβείο Γκαίτε είναι μονάχα η αφορμή για να εργαλειοποιηθεί η Τέχνη εις την υπηρεσία του εκάστοτε καθεστώτος. Την ίδια στιγμή, η χώρα μοιάζει σαν να μην έμαθε από τα τραγικά της σφάλματα. Αλλά κι ο ίδιος ο συγγραφέας έχει απωθήσει τους προσωπικούς εφιάλτες σε σκοτεινά δωμάτια της ψυχής του.

Ο μεγαλύτερος από αυτούς είναι η αυτοκτονία του γιου του, Κλάους, ενώ εκείνος ετοιμάζεται να παραλάβει το βραβείο.

Το γεγονός θα αποσιωπηθεί γιατί προέχει «η σωτηρία της νέας Γερμανίας» αυτής της ουτοπίας που προβάλλεται μέσα από το ναρκισσιστικό του Εγώ. Αλλά η γηραιά Ευρώπη, της «πολιτιστικής υπεροχής», έχει πλέον οριστικά πεθάνει. Καταδικασμένες ιδεολογίες καπηλεύονται αλλοτινούς «πνευματικούς γίγαντες», όπως ο Γκαίτε και ο Βάγκνερ.

Αλλά κι ο ίδιος ο συγγραφέας του «Θανάτου στη Βενετία», γίνεται το αναλγητικό για να κατευνάσει η χώρα τις οδύνες της. Η πορεία του μαζί με την κόρη, μέσα στην μαύρη αστραφτερή Μπούικ, διατρέχει συγκρουόμενους κόσμους. Το πολιτικό δίλημμα τίθεται ειρωνικά από την αρχή: «Είσαι με τον Στάλιν ή με τον Μίκυ Μάους»;

Τα μεταπολεμικά φαντάσματα

Στην πορεία παρελαύνουν τα «νέα» μεταπολεμικά ήθη: καλλιτέχνες παραδομένοι στον ναζιστικό Μεφιστοφελή, ξένοι μυστικοί πράκτορες, συμβιβασμένοι μπουρζουάδες, πατερούληδες που φυλάνε ουτοπίες με πυγμή στρατιωτική… Όλοι αυτοί είναι που παραδίδουν το βραβείο Γκαίτε στον Τόμας Μαν.

Κι εκείνος το παραλαμβάνει με χαρά, τυφλωμένος από εξουσία και κολακεία, σαν τον Οιδίποδα. Ενδίδει λοιπόν, τόσο στην «αμερικανική» Φρανκφούρτη, όσο και στην «σοβιετική» Βαϊμάρη, υμνώντας την -προσωρινή- ψευδαίσθηση της ενωμένης πατρίδας: «Η επίσκεψή μου αφορά τη Γερμανία την ίδια, τη Γερμανία ως όλο, και καμία ζώνη κατοχής».

Στο βάθος, παραμονεύει το φάντασμα του καταθλιπτικού γιου, μιας γενιάς χαμένης και αποξενωμένης. Ο Παβλικόφσκι μάς ψιθυρίζει πως ακόμα και αυτή η γενιά θα εργαλειοποιηθεί, μετά θάνατον. Ο γιος του νομπελίστα συγγραφέα -και δημιουργός του απαγορευμένου στη Δυτική Γερμανία «Μεφίστο»- αγκαλιάζεται από το σοβιετικό καθεστώς, για λόγους προπαγανδιστικούς. Εξάλλου, στον Ψυχρό Πόλεμο, οι λέξεις γίνονται σφαίρες.

Αυτή την υπόγεια διαλεκτική εκφράζουν τα εκθαμβωτικά, ασπρόμαυρα πλάνα του φιλμ. Τα κιαροσκούρο φιλοτεχνούν αντίθετους και πολωμένους κόσμους. Το κλειστό φωτογραφικό κάδρο αιχμαλωτίζει πρόσωπα που αναζητούν -μάταια- τις νέες συντεταγμένες τους.

Η λάμψη της μουσικής

Σ’ αυτή την πνιγηρή, ανησυχητική ατμόσφαιρα, τι απομένει πια από τον Τόμας Μαν; Τι απομένει αλήθεια, πέρα από το γεροντικό τρόπαιο, το χρυσό απομεινάρι του παλαιού κόσμου; Το άλλοτε «Ολύμπιο Ιδεώδες» γίνεται ένοικος σανατορίου, χαμένος στο δικό του «Μαγικό Βουνό».

Σαν ασθενής που περιθάλπει τα σπασμένα όνειρα – όχι μονάχα της πατρίδας, αλλά και της ίδιας του της οικογένειας. Και κάπου εδώ, αξίζει να αναρωτηθούμε: τι μένει όταν η πατρώα Γη (το λεγόμενο «Fatherland») κομματιαστεί και σπάσει; Το δικό μας διχοτομημένο νησί μάς έχει διδάξει πως πάνω από τις στάχτες υπάρχουν οι μνήμες, τα τραγούδια, οι χοροί, η ποίηση και οι μουσικές…

Δηλαδή, αυτή η λεπτή και άχρονη λάμψη, πέρα από «χώρους επιρροής», «νεκρές ζώνες», συρματοπλέγματα και σιδερόφραχτους φρουρούς. Είναι η ίδια λάμψη που ενώνει τις πραγματικές οικογένειες και τις αληθινές φιλίες.

Ο Παβλικόφσκι, ακριβώς όπως ο Σοφοκλής, επιχειρεί να μας μεταδώσει ένα ψήγμα κάθαρσης κι ελπίδας. Ότι δηλαδή ο βουβός θρήνος της απώλειας, της γης, του σπιτιού, του αδελφού, μπορεί κάποτε να γεννήσει ένα γλυκό τραγούδι. Μα θα το γεννήσει μονάχα όταν το ναρκισσιστικό Εγώ μας τυφλωθεί, σαν εκείνο του Οιδίποδα ή του Τόμας Μαν.

Τότε -και μόνον τότε- κάτω από την ερειπωμένη εκκλησιά ή τον πλάτανο θα ακουστεί ο θεραπευτικός ήχος του βιολιού ή του εκκλησιαστικού οργάνου. Τότε «ένα παλιό λαούτο» ίσως ενώσει τα σφιγμένα χέρια μας, όπως η θεϊκή μουσική του Μπαχ στην ταινία. Φέρνοντας δάκρυα ή και γέλια λυτρωτικά…