Το 2023 (με βάση τις πιο πρόσφατες έρευνες που έχουμε), περίπου 85.000 γυναίκες και κορίτσια σκοτώθηκαν εκ προθέσεως σε όλο τον κόσμο.

Από αυτές, περίπου 51.000 δολοφονήθηκαν από τον σύντροφό τους ή άλλο μέλος της οικογένειάς τους.

Αυτό σημαίνει ότι κατά μέσο όρο περίπου 140 γυναίκες και κορίτσια σκοτώνονται κάθε μέρα από κάποιον που ανήκει στο στενό οικογενειακό ή συντροφικό τους περιβάλλον.

Το φαινόμενο παρατηρείται σε όλες τις ηπείρους, αλλά τα υψηλότερα ποσοστά γυναικοκτονιών από συντρόφους ή συγγενείς καταγράφονται σε ορισμένες περιοχές της Αφρικής και της Αμερικής.

Παρόλα αυτά, η γυναικοκτονία αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα και αφορά τόσο χώρες χαμηλού όσο και υψηλού εισοδήματος.

Ο όρος γυναικοκτονία (femicide/feminicide) αναφέρεται στη δολοφονία μιας γυναίκας ή κοριτσιού εξαιτίας του φύλου της. Ο όρος γυναικοκτονία, σε αντίθεση με όσα υποστηρίζουν κάποιοι, δεν δημιουργήθηκε για να διαχωρίσει τη γυναίκα από τον άνθρωπο, αλλά για να περιγράψει ένα ειδικό κοινωνικό και εγκληματολογικό φαινόμενο που δεν αποτυπώνεται πάντα από τον γενικό όρο «ανθρωποκτονία».

Η ανθρωποκτονία είναι η νομική πράξη. Η γυναικοκτονία είναι ένας όρος που περιγράφει το κίνητρο ή το πλαίσιο της ανθρωποκτονίας. Όπως χρησιμοποιούμε όρους όπως «ρατσιστικό έγκλημα», «τρομοκρατική ενέργεια» ή «εργατικό δυστύχημα» για να περιγράψουμε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά μιας πράξης, έτσι και η γυναικοκτονία αναφέρεται σε δολοφονίες γυναικών που συνδέονται με το φύλο τους ή με έμφυλη βία.

Δεν υπονοεί ότι η ζωή μιας γυναίκας αξίζει περισσότερο από ενός άνδρα. Αντίθετα, αναδεικνύει ότι υπάρχει μια κατηγορία εγκλημάτων με συγκεκριμένα μοτίβα, όπως δολοφονίες από νυν ή πρώην σύντροφο, «εγκλήματα τιμής», ή δολοφονίες μετά από μακροχρόνια κακοποίηση.

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνουν ότι οι περισσότερες γυναικοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους», αλλά το τελευταίο στάδιο μιας κλιμάκωσης έμφυλης ή ενδοοικογενειακής βίας.

Οι σημαντικότεροι παράγοντες που συνδέονται με τις γυναικοκτονίες είναι:

  • Ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας. Στις περισσότερες περιπτώσεις έχει προηγηθεί σωματική, ψυχολογική, λεκτική ή σεξουαλική κακοποίηση.
  • Έλεγχος και κτητικότητα. Δράστες που θεωρούν ότι έχουν δικαίωμα να ελέγχουν τη σύντροφό τους ή δεν αποδέχονται την αυτονομία της.
  • Χωρισμός ή πρόθεση αποχώρησης από τη σχέση. Η περίοδος αμέσως πριν ή μετά τον χωρισμό θεωρείται από τις πιο επικίνδυνες, καθώς μπορεί να πυροδοτήσει βίαιη αντίδραση.
  • Ζήλια και εμμονική συμπεριφορά. Όχι ως αιτία από μόνη της, αλλά όταν συνδυάζεται με έλεγχο και βία.
  • Κοινωνικά στερεότυπα και ανισότητες φύλου. Σε ορισμένες κοινωνίες, αντιλήψεις που νομιμοποιούν τον έλεγχο ή τη βία κατά των γυναικών αυξάνουν τον κίνδυνο.
  • Πρόσβαση σε όπλα. Η ύπαρξη πυροβόλου όπλου στο σπίτι αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο θανατηφόρας βίας.
  • Κατάχρηση αλκοόλ ή ουσιών. Μπορεί να επιδεινώσει την επιθετικότητα, αλλά από μόνη της δεν εξηγεί τις γυναικοκτονίες.
  • Ανεπαρκής προστασία των θυμάτων. Όταν απειλές ή προηγούμενα περιστατικά δεν αντιμετωπίζονται έγκαιρα, ο κίνδυνος μπορεί να αυξηθεί.

Τι δεν προκαλεί μια γυναικοκτονία

Είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε τους παράγοντες κινδύνου από τις δικαιολογίες. Για παράδειγμα:

  • Ο χωρισμός δεν προκαλεί τη γυναικοκτονία· είναι μια περίοδος αυξημένου κινδύνου όταν ο δράστης δεν αποδέχεται την απόφαση.
  • Η ζήλια δεν αποτελεί αιτία με την έννοια ότι δεν οδηγεί αναπόφευκτα στη βία. Εκατομμύρια άνθρωποι ζηλεύουν χωρίς να γίνονται βίαιοι.
  • Το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά δεν δημιουργούν από μόνα τους έναν δολοφόνο· μπορούν όμως να λειτουργήσουν ως επιβαρυντικοί παράγοντες σε άτομα που ήδη έχουν βίαιη ή ελεγκτική συμπεριφορά.

Η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση αντιμετωπίζει τις γυναικοκτονίες ως ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, όπου αλληλεπιδρούν προσωπικά χαρακτηριστικά του δράστη, η δυναμική της σχέσης, κοινωνικοί παράγοντες και η αποτελεσματικότητα των μηχανισμών προστασίας. Για αυτό και η πρόληψη δεν περιορίζεται στην αυστηροποίηση των ποινών, αλλά περιλαμβάνει την έγκαιρη αναγνώριση της κακοποίησης, την προστασία των θυμάτων, την εκπαίδευση και την αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων.

Ο όρος χρησιμοποιείται από διεθνείς οργανισμούς όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και το Συμβούλιο της Ευρώπης, κυρίως ως εργαλείο καταγραφής, έρευνας και χάραξης πολιτικής.

Πολλές χώρες έχουν υιοθετήσει τον όρο γυναικοκτονία (femicide/feminicide) στη νομοθεσία τους, αλλά δεν τον αντιμετωπίζουν όλες με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν τρεις βασικές προσεγγίσεις:

  1. Ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα (ξεχωριστό έγκλημα).
  2. Ως επιβαρυντική μορφή ανθρωποκτονίας (με αυστηρότερες ποινές όταν υπάρχει έμφυλο κίνητρο).
  3. Ως νομικός ορισμός ή στατιστική κατηγορία, χωρίς να αποτελεί ξεχωριστό αδίκημα.

Χώρες που έχουν θεσπίσει τη γυναικοκτονία ως ξεχωριστή νομική κατηγορία

Στην Λατινική Αμερική πρωτοστάτησαν πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων: Μεξικό (2012, ομοσπονδιακά) , Γουατεμάλα, Ελ Σαλβαδόρ, Ονδούρα, Νικαράγουα, Κόστα Ρίκα, Παναμάς, Κολομβία, Περού, Βολιβία, Εκουαδόρ, Βραζιλία, Χιλή, Αργεντινή, Βενεζουέλα, Παραγουάη, Ουρουγουάη.

Οι περισσότερες από αυτές ορίζουν τη γυναικοκτονία ως τη δολοφονία γυναίκας λόγω του φύλου της ή στο πλαίσιο έμφυλης ή ενδοοικογενειακής βίας.

Στην Ευρώπη

Μέχρι πρόσφατα, λίγες ευρωπαϊκές χώρες είχαν προχωρήσει σε ειδική νομοθεσία:

  • Κύπρος (2022): Αναγνώρισε τη γυναικοκτονία ως ιδιαίτερο ποινικό αδίκημα, με δυνατότητα επιβολής ισόβιας κάθειρξης.
  • Βέλγιο (2023): Υιοθέτησε ειδικό νόμο για τις γυναικοκτονίες και τις ανθρωποκτονίες λόγω φύλου, κυρίως για την πρόληψη, καταγραφή και αντιμετώπιση του φαινομένου, όχι ως ξεχωριστό άρθρο στον Ποινικό Κώδικα.
  • Κροατία (2024): Εισήγαγε την «έμφυλη ανθρωποκτονία» ως ειδικό ποινικό αδίκημα στον Ποινικό Κώδικα.
  • Ιταλία (2025): Ενέταξε τη γυναικοκτονία ως αυτοτελές έγκλημα στον Ποινικό Κώδικα, με ποινή έως ισόβια κάθειρξη.

Σε γενικές γραμμές, η συζήτηση γύρω από τον όρο «γυναικοκτονία» δεν αφορά το αν οι γυναίκες είναι διαφορετικοί άνθρωποι, αλλά το αν υπάρχει ένα διακριτό μοτίβο εγκληματικότητας που αξίζει να ονομαστεί και να μελετηθεί ξεχωριστά. Είναι κυρίως μια συζήτηση για την εγκληματολογία, την κοινωνιολογία και τη δημόσια πολιτική, και δευτερευόντως για την ποινική ορολογία.

Και με πολύ απλά λόγια τον χρειαζόμαστε για να μπορούμε να προστατέψουμε πιο αποτελεσματικά την γυναίκα. Την μητέρα μας, την αδερφή μας, την κόρη μας.