Οι εθνικιστές του σήμερα είναι έμποροι του παρελθόντος: Με δόλωμα και όπλο τη νοσταλγία, επιχειρούν να παραχαράξουν την ιστορική μνήμη των ανθρώπων ώστε να ελέγξουν το μέλλον.
Ψάχνοντας στα ράφια ενός βιβλιοπωλείου πέρσι, μου τράβηξε την προσοχή ένα βιβλίο εξαιτίας του τίτλου του: Το «Χρονοκαταφύγιο» (Ίκαρος 2022), από τον (άγνωστό μου τότε) Βούλγαρο συγγραφέα Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ. Ως λάτρης από μικρός της επιστημονικής φαντασίας, το πήρα αμέσως. Διαβάζοντάς το, εντυπωσιάστηκα από την πρωτοτυπία της σκέψης του συγγραφέα και τις ιδιαίτερες απόψεις του για θέματα όπως είναι η μνήμη και η ιστορία, οι ηλικιωμένοι και η άνοια, ο εθνικισμός. Όπως αποδείχθηκε, το μυθιστόρημά του εντυπωσίασε και πολλούς άλλους, αφού κέρδισε φέτος το βρετανικό βραβείο Μπούκερ για το καλύτερο λογοτεχνικό έργο που μεταφράστηκε στα αγγλικά (το μοιράστηκε με την μεταφράστριά του Άντζελα Ρόντελ).
Με δυο λόγια, για να μη χαλάσω την απόλαυση της ανάγνωσης, ένας μυστηριώδης επιστήμονας, ο Γκαουστίν, δημιουργεί κλινικές για ηλικιωμένους ως θεραπεία για αλτσχάιμερ και άνοια, προσφέροντάς τους το περιβάλλον μιας εποχής από το παρελθόν που τους είναι πιο οικεία – έπιπλα, διάκοσμος κ.ά. Υπήρχε όροφος της δεκαετίας του ’50, του ’60, του ’70… Καθώς η ιδέα επεκτείνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι χώρες διοργανώνουν δημοψηφίσματα για να αποφασίσουν σε ποια δεκαετία του παρελθόντος θα θέλουν να ζήσουν και να την αναβιώσουν. «Έχουμε την τάση να ζούμε στο παρελθόν, να κρύβουμε το κεφάλι μας στην άμμο και να ξεφεύγουμε από το παρόν», λέει ο Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ (συνέντευξη στην DW). Αλλά και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι σαν ένα δημοψήφισμα για το παρελθόν της Ρωσίας, υποστηρίζει. Ο Πούτιν θέλει να επιστρέψει στο status quo πριν το 1997, όταν άρχισε να επεκτείνεται το ΝΑΤΟ στα ανατολικά, ύστερα στο 1991 με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, μετά ακόμα πιο πίσω, στον Β΄ΠΠ…
Πολύ συχνά νομίζουμε ότι το παρελθόν είναι το μέλλον μας, λέει ο συγγραφέας, όμως αυτό κρύβει πολλούς κινδύνους. Ο Γκοσποντίνοφ πιστεύει ότι ο εθνικισμός –ο οποίος δεν είναι παρά μια επανάληψη του παρελθόντος– είναι η μεγαλύτερη απειλή για την Ευρώπη σήμερα. «Μετά το 2016 μοιάζουμε να ζούμε σε άλλο κόσμο και άλλη εποχή» λέει, «όπου οι ερμηνείες είναι πιο δυνατές από τα γεγονότα, η αλήθεια δεν έχει σημασία και, δυστυχώς, οι λαϊκιστές είναι καλύτεροι αφηγητές από τους ειδικούς και τους εμπειρογνώμονες» (Lifo, Γιάννης Πανταζόπουλος). Αυτό ακριβώς διαπιστώνει ότι συμβαίνει σήμερα στην πατρίδα του, όπου πολλοί Βούλγαροι διεξάγουν εκστρατεία κατά της υποστήριξης της Ουκρανίας. Οι συμμετέχοντες στις λεγόμενες «διαδηλώσεις ειρήνης» ισχυρίζονται ότι είναι Βούλγαροι πατριώτες που διαδηλώνουν για τη βουλγαρική ουδετερότητα, όμως στις πορείες τους κυματίζουν ρωσικές σημαίες. «Αν δεν έχεις ιδέα πώς να χειριστείς τη μνήμη, οι έμποροι του παρελθόντος εμφανίζονται και πουλάνε ένα επινοημένο παρελθόν, στο οποίο δεν έχει σημασία αν ανεμίζεις τη βουλγαρική ή τη ρωσική σημαία» (DW).
Όπως καλά γνωρίζουμε, αυτό δεν συμβαίνει μόνο στη Βουλγαρία. Ο Τζορτζ Όργουελ το έχει ήδη διατυπώσει με σαφήνεια από το 1948: «Αυτός που ελέγχει το παρελθόν ελέγχει και το μέλλον», γράφει στο «1984». Σήμερα, τα εθνικιστικά κινήματα επιχειρούν να αντικαταστήσουν την ιστορική μνήμη των ανθρώπων με ένα ψεύτικο παρελθόν. Αυτό που διαπιστώνει ο Γκοσποντίνοφ το είδαμε στην Ελλάδα με τη διαμάχη για τη «Βόρεια Μακεδονία», το βλέπουμε και στην Κύπρο με τη διαστρέβλωση του παρελθόντος, και όχι μόνο από τους εθνικιστές Τουρκοκύπριους. Ποια είναι η παγίδα; Η νοσταλγία, η οποία αποτελεί ένα είδος «χρονοκαταφύγιου» για πολλούς από εμάς που είμαστε δυσαρεστημένοι από το παρόν. Το θέμα είναι, όπως λέει και ο Γκοσποντίνοφ στο βιβλίο του, ότι όλοι μας παράγουμε συνεχώς παρελθόν, το παρελθόν του μέλλοντός μας. Αλλά ενώ αυτό αποτελεί τη βάση για το μέλλον μας, δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να γίνει ένα καταφύγιο στο οποίο θα κρυφτούμε από το παρόν. Αυτό γίνεται σήμερα στην Ευρώπη εν πολλοίς, όπου δημιουργούνται δύο παράλληλες χώρες: Το παρελθόν και το μέλλον. Αν νομίζουμε ότι μπορούμε να διαλέξουμε, έχουμε πολύ μεγάλο λάθος.
chrarv@philelefheros.com
Ελεύθερα, 9.7.2023
