Είναι κι αυτό μια παράπλευρη διάσταση του πολέμου, άξια προβληματισμού και μελέτης. Να ψάχνεις το δίκαιο και το άδικο μέσα από τη λίστα – που μακραίνει μέρα με τη μέρα – της εκατόμβης των νεκρών από τα όσα φρικώδη εξελίσσονται σ’ ένα πεδίο παραλογισμού και πραγματικής σχιζοφρένειας.
Το τοπίο πραγματικό και καθόλου φανταστικό: η κόλαση ν’ αναδύεται με τον πιο αυθεντικό ορισμό της, με όσα απαθανατίζονται ως σκηνές τρόμου και μετασχηματίζονται σε καθημερινότητα μέσα από δέκτες και φακούς. Το μαύρο, το κατάμαυρο φόντο να σκεπάζει την ζωή και να κυριαρχεί παντού ο θάνατος. Οι νεκροί να στοιβάζονται σε λίστες ψυχρών αριθμών, το σκηνικό με τους εκτοπισμένους να μετατρέπεται σ’ ένα ψυχοπλακωτικό εφιάλτη, οι μανάδες με τα μικρά παιδιά τους να βαδίζουν σε πυρπολημένα τοπία για να δοκιμάσουν την τύχη τους να γλιτώσουν από τη δίνη του πολέμου και σε κάθε βήμα να παραμονεύει ό,τι πιο φρικιαστικό και τρομακτικό. Άντε τώρα να μπαίνεις στον πειρασμό να βρεις ποιος έχει το δίκαιο και ποιος έχει το άδικο. Και ακόμα πιο πέρα, να διαμορφώνονται τα όποια αισθήματα και συναισθήματα ανάλογα με την καταγωγή, την θρησκεία και τόσα άλλα.
Και παρακάτω, να μπαίνει στην εξίσωση και το «δίκαιο του πολέμου» για να ορίσουμε τι μπορεί να είναι ηθικό και τι ανήθικο. Δυστυχώς και η ανθρώπινη ζωή σήμερα διαπραγματεύεται ως αξία με προϋποθέσεις και αστερίσκους. Τις πταίει, ποιος έχει το δίκαιο και ποιος το άδικο, κατά πόσο μπορεί να παραβιάζονται «αρχές» – έτσι τις ονομάζουμε – του δικαίου που διέπει τον πόλεμο και άλλα τόσα που «κοσμούν» τον πλανήτη και τον αφήνουν να εκπίπτει σ’ ένα απέραντο τρελοκομείο, με ωσμώσεις, όχι της ζωής και της χαράς, αλλά του θανάτου και της δυστυχίας.
Και όμως, ενώ σφαγιάζονται και πεθαίνουν ακόμα και μικρά παιδάκια, είμαστε καταδικασμένοι να μπαίνουμε και σε μια άλλη λογική. Εκείνη του παραλογισμού κατ’ ακρίβεια. Να βρούμε πού είναι το δίκαιο και πού το άδικο, να τοποθετηθούμε έτσι και αλλιώς, να λύσουμε εδώ και τώρα στην τόσο στενή λογική μας ένα τόσο περίπλοκο ζήτημα που δεν ξεδιπλώνεται μόνο στο πεδίο των μαχών, αλλά εμπλέκεται σ’ αυτό διπλωματία, ιστορία, γεωπολιτικές και τόσες άλλες προεκτάσεις και κυρίως σκοπιμότητες και συμφέροντα. Ποιος φταίει και ποιος έχει δίκαιο; Δεν φταίνε πάντως όλοι εκείνοι οι αθώοι και κυρίως τα μικρά παιδιά που τόσο νωρίς δεν τους επιτρέπεται να έχουν πρόσβαση στο αγαθό της ζωής και της χαράς και να βιώνουν με τόση οδύνη το μαύρο φόντο του θανάτου. Είτε από την μια είτε από την άλλη πλευρά. Το δίκαιο και το άδικο τελικά είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία.
