Ο Κράτης από τη Θήβα (365-285 π.Χ.) δεν γεννήθηκε Κυνικός. Ήταν ένας εύπορος Θηβαίος ο οποίος -όταν γνώρισε τον Κυνικό Διογένη- με μεγάλη ευκολία εγκατέλειψε την περιουσία του (200 τάλαντα) πετώντας την στη θάλασσα (σύμφωνα με άλλες πηγές τη μοίρασε στους συμπολίτες του), αποδεικνύοντας ότι η φτώχεια δεν επηρεάζει αρνητικά τον φιλόσοφο -μάλλον λειτουργεί ευεργετικά. Έτσι, η απλή και λιτή ζωή στο πρόσωπο του Κράτη μετουσιώνεται στη θεά «Εὐτέλεια», την οποία ο φιλόσοφος τιμά αφιερώνοντας έναν ύμνο:
«Χαίρε, αρχόντισσα θεά, αγαπημένη των σοφών ανθρώπων,
Ευτέλεια, απόγονε της ένδοξης Σωφροσύνης,
τη δική σου αρετή τιμούν, όσοι πράττουν δίκαια» Παλατινή Ανθολογία, Χ 104
Ο Κράτης δεν άργησε να συνειδητοποιήσει αυτό που οι περισσότεροι προτιμούν να αγνοούν: Τα χρήματα δεν είναι πηγή ευτυχίας -το αντίθετο, εξουσιάζουν και υποδουλώνουν τον κτήτορα. Γι’ αυτό, όχι μόνο δεν δίστασε να αποχωριστεί ολόκληρη την περιουσία του, αλλά το έπραξε με ευχαρίστηση. Πολλές αρχαίες πηγές (Σούδα, Απουλήιος, Σιμπλίκιος, Προκόπιος κ.ά.) συμφωνούν ότι μόλις απαλλάχθηκε από την περιουσία του αναφώνησε: «Ο Κράτης ελευθερώνει τον Κράτη» (Κράτης Κράτητα Θηβαῖον ἐλευθεροῖ). Ο Μιχαήλ Αποστόλιος (Συναγωγή παροιμιών Χ 5) συμπληρώνει τη φράση: «Για να μην επικρατήσουν στον Κράτη τα υπάρχοντα του Κράτη (Κράτης ἀπολύει τὰ Κράτητος, ἵνα μὴ τὰ Κράτητος κρατήσῃ τὸν Κράτητα). Η ακτημοσύνη σημαίνει ελευθερία.
Πράγματι, μην έχοντας τίποτε στην κατοχή του, ο Κράτης μπορούσε εύκολα να ζήσει όπου επιθυμούσε: «Πατρίδα μου δεν είναι ένας πύργος ούτε μια στέγη. Κάθε ξηρά και πόλη και σπίτι είναι έτοιμο για διαμονή» (Βίοι φιλοσόφων, 6.98). Οι αναφορές στον Κράτη είναι τόσο πολλές και όλες πιστοποιούν ότι έζησε μια ευτυχισμένη ζωή αφιερωμένη στη νουθεσία των συμπολιτών του. Για τον εαυτό του δεν ήθελε τίποτε∙ διότι, είχε τα πάντα. Έτσι, στον ισχυρισμό του Σαρδανάπαλλου (7ος αι. π.Χ), βασιλιά των Ασσυρίων, που θεωρούσε «‘δικά του’ αυτά που έφαγε, τις βρισιές που ξεστόμισε και τις ερωτικές απολαύσεις που έζησε» ανταπάντησε (ετεροχρονισμένα) «Αυτά είναι δικά μου: ό,τι έμαθα, ό,τι σκέφτηκα και ότι διδάχτηκα από τις Μούσες. Τα πολλά δώρα του πλούτου είναι μάταια» (6.86). Για τον Κυνικό φιλόσοφο, η απελευθέρωση από τις σωματικές ηδονές αποτελούσε προϋπόθεση του ευ ζην. Η χρήση της (σωκρατικής) ειρωνείας ήταν απαραίτητο κομμάτι της νουθεσίας του:
«Έχε στην άκρη δέκα μνες για τον μάγειρα, μία δραχμή για τον γιατρό, πέντε τάλαντα για τον κόλακα, καπνό για τον σύμβουλο, ένα τάλαντο για την πόρνη, τρεις οβολούς για τον φιλόσοφο» Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 6.86
Με αυτόν τον τρόπο ο Κράτης καυτηρίαζε τις προτεραιότητες των πολλών (ανθρώπων) που αδιαφορούν για την άσκηση και τη φροντίδα της ψυχής τους. Τα πέντε τάλαντα που προορίζονται για τον κόλακα αποτελούν το μεγαλύτερο έξοδο (1 τάλαντο=60 μνες, 1 μνα=100 δραχμές), σε αντιδιαστολή με τις υπηρεσίες του φιλοσόφου που αποτιμώνται με μισή δραχμή (1 δραχμή=6 οβολοί). Από την άλλη, ο Κράτης δεν χρειαζόταν ούτε αυτήν. Η «ἐφημερίδα», εν είδει καταστίχου, δεν αποτελούσε βέβαια τον δικό του κατάλογο εξόδων. Η μόνη «περιουσία» του Κράτη ήταν η «πήρα», το σακούλι που περιλάμβανε όλα του τα υπάρχοντα.
Η ίδια «περιουσία» ανάγεται σε πατρίδα, σε μια δική του παρωδία της περιγραφής της Κρήτης που απαντάται στην Οδύσσεια (τ 172 κ.εξ.). Εκεί ο ταξιδιώτης της ζωής, αντί για την Κρήτη, εκθειάζει την «πόλη της Πήρας», μια πολιτεία όπου οι άνθρωποι διάγουν τον πιο ειρηνικό και γαλήνιο βίο, καθώς κανείς δεν θέλει να επικρατήσει σε κάποιον άλλο (6.85).
«Υπάρχει μια πόλη, η Πήρα, μέσα στους βαθυκόκκινους καπνούς της αλαζονείας
Πλούσια και εύφορη, περικυκλωμένη από βρομιά, χωρίς περιουσία,
Στην οποία δεν πλέει ποτέ ούτε κανείς ανόητος ούτε κόλακας παρασιτεί
Ούτε λαίμαργος, σκλάβος των γλουτών μιας πόρνης
Αλλά παράγει θυμάρι και σκόρδο και σύκα και ψωμιά,
Για τα οποία οι άνθρωποι δεν πολεμούν μεταξύ τους,
Ούτε παίρνουν τα όπλα για χρήματα ή για δόξα»
Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πολλά για την ευτυχία του. Η κυνική αυτάρκεια δεν έχει ανάγκη ούτε φίλους ούτε συντρόφους. Αλλά τον Κράτη τον ερωτεύτηκε η Ιππαρχία. Για χάρη της παράτησε τη μοναχική ζωή, αλλά συνέχισε τον κυνικό βίο. Μαζί με την Ιππαρχία και τα δυο τους παιδιά. Ελεύθερα. Χωρίς ούτε τρεις οβολούς.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
