«Ψωμί και νερό δίνουν τη μεγαλύτερη ηδονή, όταν προσφερθούν σε κάποιον που τα έχει ανάγκη» Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα 130
Η απόλαυση του παρόντος, η μέγιστη ηδονή που μπορεί να απολαύσει κανείς, δεν έρχεται χωρίς συνέπειες. Αν ζούσαμε μόνο μια στιγμή, ένα σύντομο παρόν, δεν θα χρειαζόταν να αναλογιστούμε για το μέλλον μας. Θα επιλέγαμε την ηδονή στο έπακρο, χωρίς αύριο, χωρίς «πόνο». Η ζωή όμως έχει διάρκεια. Και αυτή τη διάρκεια οφείλουμε να τη διαχειριστούμε με φρόνηση προκειμένου να αντλήσουμε τη μέγιστη δυνατή απόλαυση παράλληλα με τον λιγότερο δυνατό πόνο.
Ο Επίκουρος θέλει να συστήσει στον κόσμο μια νέα έννοια της ηδονής, στενά συνυφασμένης με τον πόνο. Έτσι, θα είναι ο πρώτος που θα αναδείξει δύο είδη ηδονής: (α) Την ηδονή που αισθάνεται κανείς όταν επιχειρεί να εκπληρώσει μια επιθυμία ώστε να αποφύγει τον πόνο ή τη λύπη και (β) την ηδονή που βιώνει όταν έχει φύγει ο πόνος ή η λύπη, κατά την οποία ο εαυτός δεν χρειάζεται τίποτε.
Τα είδη της ηδονής δεν είναι τόσο διακριτά μεταξύ τους. Περισσότερο, ακολουθούν μια θέση διαδοχής: Η πρώτη, η «κινητική» ηδονή, προηγείται και η δεύτερη, η «καταστηματική» έπεται. Η πρώτη ενέχει το συναίσθημα της χαράς, την ανυπομονησία για την εκπλήρωση της επιθυμίας. Η δεύτερη εμπεριέχει την αίσθηση της πληρότητας, την απουσία της επιθυμίας αφού αυτή έχει εκπληρωθεί. Η πρώτη είναι αναμφισβήτητα ηδονή, αλλά όχι ο σκοπός της ζωής μας. Είναι μια βιολογική ανάγκη. Η δεύτερη είναι η αληθινή ηδονή, ο σκοπός της ζωής, καθώς η ηδονή ως η «απονία του σώματος και η αταραξία της ψυχής» είναι η συμβολή του Επίκουρου στις φιλοσοφίες του βίου. Ο Επίκουρος όμως δεν αρνείται την πρώτη. Ο Διογένης Λαέρτιος ρίχνει φως στα δύο είδη ηδονής:
Η αταραξία της ψυχής και η απονία του σώματος είναι στατικές (καταστηματικές) ηδονές˙ ενώ η χαρά και η ευφροσύνη είναι ενεργές ηδονές που τις βρίσκει κανείς εν κινήσει (κινητικές). (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων 10.135)
Οι κοινές (σωματικές) ηδονές, αντικείμενο επιθυμίας πολλών, αποκτούν με τον Επίκουρο την έννοια της κίνησης. Το σώμα έχει ανάγκες που επιβάλλουν τη αλλαγή σε μια άλλη κατάσταση, δυναμική. Αυτό προσδίδει χαρά και ευφροσύνη. Όλοι έχουν αισθανθεί «χαρά» τρώγοντας ένα γεύμα όταν είναι πεινασμένοι και το ίδιο ικανοποιώντας τη δίψα τους. Το πρόβλημα ωστόσο γίνεται φανερό όταν έρχεται η πλήρωση της ηδονής. Εδώ σταματάει ο μόχθος της αντιμετώπισης του πόνου, το άτομο, στην πραγματικότητα, δεν χρειάζεται άλλη ηδονή (προς το παρόν). Ωστόσο, η ηδονή είναι γλυκιά και όλοι θέλουν να την ξαναζήσουν.
Η κινητική ηδονή όμως διαρκεί όσο η πλήρωση του κενού. Όταν πεινάμε θέλουμε να ικανοποιήσουμε μία βιολογική ανάγκη. Καθώς τρώμε ο «πόνος» της πείνας εξαλείφεται, και ταυτόχρονα αισθανόμαστε την αμέριστη χαρά της κινητικής ηδονής, της άπλετης ευχαρίστησης που ανήκει στη φύση μας. Είμαστε γεννημένοι για να ικανοποιούμε τις φυσικές μας επιθυμίες καθημερινά και αυτό από μόνο του μπορεί να αποτελεί πηγή χαράς. Όπως τη στιγμή που σβήνουμε τη δίψα μας, έπειτα από ώρες στον καυτό ήλιο. Δεν υπάρχει ανάγκη για νέα ηδονή, όταν κορεστεί η επιθυμία. Ή μήπως όχι;
Ο Επίκουρος αντιλαμβάνεται τη δυσκολία διαχείρισης του πόνου και την ακόρεστη δίψα του ατόμου για να ευχαριστήσει τον εαυτό του. Ο πόνος ωστόσο μπορεί να ικανοποιηθεί με «ποικίλους» τρόπους -με ποικιλία γευμάτων και ποτών- αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αυξάνεται η ηδονή (ΚΔ 18):«Δεν μεγεθύνεται η ηδονή της σάρκας αν πάψει ο πόνος της στέρησης, αλλά μόνο ποικίλλει (ποικίλλεται)». Η ηδονή έχει το όριό της, που δεν είναι άλλο από την ικανοποίηση της επιθυμίας: «Όριο του μεγέθους των ηδονών είναι η εξάλειψη κάθε πόνου» (ΚΔ 3).
Το κυνήγι της ηδονής είναι ατέρμονο για όλους εκείνους που επιζητούν με ασυγκράτητη αδηφαγία την επανάληψη της κινητικής ηδονής. Η επικούρεια ηδονή είναι η απονία του σώματος και η αταραξία της ψυχής. Η κινητική ηδονή δεν είναι το τέρμα της ηδονικής διαδρομής, αλλά το μέσο για την «καταστασιακή» ηδονή, δηλαδή τη γαλήνια κατάσταση κατά την οποία το άτομο δεν έχει καμία επιθυμία για περισσότερη ηδονή. Έτσι κι αλλιώς, δεν μπορεί να την βιώσει. Τουλάχιστον όχι αυτή τη στιγμή.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
