«Όταν λοιπόν λέμε ότι ο σκοπός της ζωής είναι η ηδονή, δεν υποστηρίζουμε ότι πρόκειται για τις ηδονές των ασώτων και τις επικείμενες απολαύσεις (όπως νομίζουν κάποιοι που είτε αγνοούν και δεν συμφωνούν είτε εκλαμβάνουν από άλλους κακώς τη διδασκαλία μας) αλλά το να μην πονάει το σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή» Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα 131
Όταν ο Επίκουρος προτείνει την ηδονή ως μοναδικό σκοπό της ζωής, δεν εννοεί τις σωματικές απολαύσεις. Έπειτα από μια μακρά φιλοσοφική συζήτηση αιώνων για τη «φύση» του σκοπού της ζωής, έπειτα από ενδελεχή στοχασμό με εκατοντάδες επιχειρήματα υπέρ της αρετής αλλά και της ηδονής -ας μην ξεχνάμε την Ηδονιστική σχολή του Αρίστιππου που έχει προηγηθεί- ο Επίκουρος αποφασίζει: Σκοπός είναι η ηδονή: η απονία του σώματος και η αταραξία της ψυχής, δηλαδή η «καταστηματική ηδονή».
Η καταστηματική ηδονή, εκείνη που πρέπει να επιδιώκουμε συνειδητά στη ζωή μας, δεν έρχεται μόνη. Ακολουθεί την «κινητική» ηδονή, εκείνη που προκαλεί αισθήματα χαράς και ευφροσύνης, δηλαδή την ηδονή που αισθάνεται κάποιος τη στιγμή που ικανοποιεί μια βιολογική του ανάγκη. Αυτού του είδους η ηδονή που βρίσκεται «σε κίνηση» έχει όρια, προειδοποιεί ο Επίκουρος, τα οποία αν ξεπεραστούν, θα μετατρέψουν την ηδονή σε πόνο. Το σώμα δεν πρέπει να είναι κυρίαρχο, καθώς επιζητεί συνεχώς νέες συγκινήσεις. Η διάνοια είναι εκείνη που θα κρίνει:
«Η μεν σάρκα έλαβε άπειρα τα όρια της ηδονής και για να την κατακτήσει κάποιος θα χρειαζόταν άπειρος χρόνος. Η διάνοια όμως αφού με τη λογική στοχάστηκε τον σκοπό και τα όρια της σάρκας και αφού διέλυσε τους φόβους της αιωνιότητας, προετοίμασε τον τέλειο βίο (παντελῇ βίον) και δεν έχει πλέον ανάγκη τον άπειρο χρόνο. Ούτε όμως απέφυγε την ηδονή, και ούτε όταν οδηγείται στην έξοδο από τη ζωή θεωρεί αυτό καταστροφικό σαν να της έλειψε κάτι από τον άριστο βίο (ἀρίστου βίου)» Επίκουρος, Κύρια Δόξα 20
Ο Επίκουρος επιλέγει την «κατάσταση» της αταραξίας και της σωματικής απονίας ως σκοπό της ζωής, ως το τέρμα μιας καθημερινής αλλά και ηδονικής ζωής. Επιτέλους, η επικούρεια ηδονή εξαρτάται αποκλειστικά από το άτομο και όχι από εξωτερικά ερεθίσματα. Ο Επίκουρος προνοεί για τον άνθρωπο: Η μεγαλύτερη ηδονή είναι η ψυχική αταραξία, αυτή είναι το «τέλος», που χρειάζεται τη συνδρομή του ατόμου για την πραγματοποίησή της. Χωρίς έναν νου που στοχάζεται και (κατά) νοεί τα όρια της (σωματικής) ηδονής ο βίος δεν είναι «παντελής» ούτε «ἄριστος».
Οι σωματικές απολαύσεις είναι ανεξάντλητες αλλά ο χρόνος της ζωής πεπερασμένος. Η συνθήκη της θνητότητας μεταφέρει την ευθύνη της επιλογής στη «διάνοια», στον νου, που με αρωγό τη φρόνηση θα επιτύχει -και κυρίως θα συνειδητοποιήσει- την πραγματική ηδονή που δεν είναι άλλη από την «καταστηματική»: τη γαλήνια στιγμή όπου ο οργανισμός, έχοντας ικανοποιήσει όλες τις ανάγκες του, δεν επιθυμεί τίποτε, ενώ το πνεύμα δεν ταράσσεται από μελλοντικούς φόβους, χάρη στη γνώση της φύσης. Αυτά όμως χρειάζονται ένα ον που έχει συνείδηση της πεπερασμένης ύπαρξής του. Είμαστε θνητοί και η μεγαλύτερη ευδαιμονία στην οποία αξίζει να φτάσουμε είναι η πνευματική αταραξία, που πηγάζει από την ατομική θεωρία, η οποία διαλύει τους φόβους για μεταθανάτια τιμωρία και τη θεϊκή παρέμβαση.
«Γιατί τη γλυκιά ζωή δεν μας την προσφέρουν τα φαγοπότια και οι διασκεδάσεις, ούτε οι απολαύσεις με αγόρια και γυναίκες, ούτε τα ψάρια και τα άλλα εδέσματα που προσφέρει ένα πολυτελές τραπέζι αλλά ο νηφάλιος στοχασμός, αυτός που (α) ερευνά τα αίτια κάθε προτίμησής μας ή κάθε αποφυγής μας, και (β) αποδιώχνει τις δοξασίες που με τόση σύγχυση γεμίζουν την ψυχή μας» Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα 132
Η ηδονή, ως σκοπός της ζωής, παύει να είναι η (απλή) σωματική απόλαυση -που δεν έχει όρια. Απαιτεί τη φρόνηση, από την οποία απορρέουν όλες οι υπόλοιπες αρετές. Αλλά και η φιλία είναι αδιαχώριστη από την ηδονική ζωή. Πώς θα μπορούσε κανείς να είναι ευτυχισμένος χωρίς τους άλλους;
Η αναζήτηση του σκοπού της ζωής, μια μακραίωνη παράδοση της φιλοσοφίας, με τον Επίκουρο περατώνεται. Η καταστηματική ηδονή αποτελεί το «τέλος», τον σκοπό: Έναν ατάραχο άνθρωπο που αισθάνεται και απολαμβάνει την αυτάρκειά του. Στο παρόν.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
